ΝεοελληνικήAI

Τα επιρρήματα, όπως και τα επίθετα, έχουν τρεις βαθμούς: θετικό, συγκριτικό, υπερθετικό.

Υπάρχουν δύο τρόποι σχηματισμού: ο μονολεκτικός και ο περιφραστικός. Κατά τον μονολεκτικό σχηματισμό η μορφή του επιρρήματος και στους τρεις βαθμούς είναι ίδια με τον τύπο του επιθέτου στην ονομαστική πληθυντικού του ουδετέρου του αντίστοιχου βαθμού. Κατά τον περιφραστικό σχηματισμό χρησιμοποιείται για τον σχηματισμό του συγκριτικού βαθμού το πιο + ο τύπος του θετικού βαθμού του επιρρήματος, ενώ για τον υπερθετικό βαθμό το πολύ + ο τύπος του θετικού βαθμού.

Επίθετα σε -ος δίνουν επιρρήματα με κατάληξη -α, π.χ. ήσυχος > ήσυχα

Επίθετα σε -ύς δίνουν επιρρήματα με κατάληξη -ιά, π.χ. μακρύς > μακριά

Οι μονολεκτικοί τύποι των παραθετικών αυτής της ομάδας παίρνουν τις καταλήξεις -τερα, -τατα

Επίθετα σε -ής δίνουν επιρρήματα με κατάληξη -ως, π.χ. σαφής > σαφώς

Στον μονολεκτικό σχηματισμό τα παραθετικά αυτής της ομάδας παίρνουν τις καταλήξεις -εστερα, -εστατα

Η νέα ελληνική διαθέτει δύο άρθρα, το οριστικό (ο, η, το) και το αόριστο (ένας, μία/μια, ένα) Μπροστά από ουσιαστικά (Γιάννης, Έλσα) ή τα επίθετα (μικρή, καλόκαρδος) ή τις μετοχές (πληγωμένο) ή τις αντωνυμίες (οποίος) βρίσκεται μια λέξη που μας δηλώνει αν η λέξη που ακολουθεί είναι αρσενικό, θηλυκό ή ουδέτερο (γένος), αν πρόκειται για ένα ή πολλά (αριθμό), σε ποια πτώση βρίσκεται και κατά πόσο κάτι είναι ορισμένο ή αόριστο. Αυτή η λέξη λέγεται άρθρο.

Το οριστικό άρθρο το μεταχειριζόμαστε όταν αναφερόμαστε σε κάποιο συγκεκριμένο πρόσωπο ή πράγμα,

Το μεταχειριζόμαστε ακόμη, όταν θέλουμε να αναφερθούμε σε όλα τα πρόσωπα ή τα πράγματα που ανήκουν στο ίδιο είδος,

Το οριστικό άρθρο δεν έχει κλητική.

Όταν μεταχειριζόμαστε, για παράδειγμα, ένα ουσιαστικό που βρίσκεται στην κλητική, αφού το άρθρο δεν έχει κλητική ή αφήνουμε το ουσιαστικό μόνο του ή μεταχειριζόμαστε το ω ή το ε

Η αιτιατική ενικού του αρσενικού άρθρου (τον), σύμφωνα με τη γραμματική του Δημοτικού και του Γυμνασίου διατηρεί πάντα το τελικό ν.

Η αιτιατική ενικού του θηλυκού άρθρου διατηρεί το τελικό ν, μόνο όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή από τα: κ, π, τ, ξ, ψ, γκ, μπ, ντ, τσ, τζ

Εκτός από τον τύπο τις υπάρχει και ο τύπος τες που το συναντάμε σε διάφορες διαλέκτους της ελληνικής,

Πολύ συχνά η γενική και η αιτιατική του ενικού και του πληθυντικού ενώνεται με την πρόθεση σε κι έτσι έχουμε τους τύπους στου, στης, στον στη(ν), στο,στων, στους, στις, που τους ονομάζουμε εμπρόθετο άρθρο

Συχνά λέμε διαδοχικά δύο αδύναμους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας (σου // το) και να τους θεωρούμε ως εμπρόθετο άρθρο, γράφοντάς τους μαζί

Δε θα πρέπει να μπερδεύουμε το άρθρο με τους αδύναμους τύπους της γ' προσώπου της προσωπικής αντωνυμίας.

Χρειάζεται να προσέξουμε ότι το άρθρο μπαίνει μπροστά από το ουσιαστικό ή από το επίθετο ή από τη μετοχή, ενώ οι αδύναμοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας μπαίνουν μπροστά από ρήμα.

Το άρθρο συνοδεύει το όνομα και δεν μπορούμε να το αντικαταστήσουμε με κάτι άλλο, ενώ η αντωνυμία αντικαθιστά ένα όνομα, συνεπώς στη θέση της αντωνυμίας μπορούμε να βάλουμε ένα όνομα.

Επίσης, πρέπει να ξεχωρίζουμε το άρθρο με τους τύπους της κτητικής αντωνυμίας. Χρειάζεται να προσέξουμε ότι το άρθρο μπαίνει μπροστά από το ουσιαστικό ή από το επίθετο ή από τη μετοχή, ενώ οι τύποι της κτητικής αντωνυμίας μπαίνουν μετά από το όνομα.

Βάζουμε αόριστο άρθρο όταν το πρόσωπο ή το πράγμα δεν προσδιορίζεται ή εμφανίζεται για πρώτη φορά στον λόγο, π.χ.

Το οριστικό άρθρο δεν έχει κλητική ούτε πληθυντικό αριθμό.

Η αιτιατική ενικού του αρσενικού άρθρου (έναν), σύμφωνα με τη γραμματική του Δημοτικού και του Γυμνασίου διατηρεί πάντα το τελικό ν.

Η αιτιατική ενικού του θηλυκού άρθρου συναντάται κυρίως χωρίς το τελικό ν (μια). Για λόγους ευφωνίας και μπροστά από φωνήεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί και με το τελικό ν (μιαν),

Μορφές όμοιες με το αόριστο άρθρο έχει το αριθμητικό ένας, μία, ένα και με τους τύπους της αόριστης αντωνυμίας.

αόριστο άρθρο / αριθμητικό:Η διάκριση βασίζεται στο ότι το αόριστο άρθρο αναφέρεται σε κάτι αόριστο, ενώ το αριθμητικό χρησιμεύει για να δείξει την αντίθεση με τα πολλά παρόμοια,

αόριστο άρθρο / αόριστη αντωνυμία: Η διάκριση βασίζεται στο ότι το αόριστο άρθρο αναφέρεται σε κάτι αόριστο, ενώ η αντωνυμία αντικαθιστά ένα όνομα

Ενεργητικός και παθητικός ενεστώτας και παρακείμενος

Η μετοχή είναι άκλιτη στον ενεργητικό ενεστώτα: δένοντας, τιμώντας. Οι ενεργητικές μετοχές τελειώνουν σε -οντας, όταν είναι προπαροξύτονες (δένοντας) και σε -ώντας, όταν είναι παροξύτονες (γελώντας). Η μετοχή στην παθητική φωνή είναι κλιτή με τρία γένη (εργαζόμενος, -η, -ο, δεμένος, -η, -ο). Οι μετοχές παθητικού ενεστώτα είναι συνήθως ρηματικά επίθετα (οι εργαζόμενες γυναίκες, τρεμάμενα χέρια), μερικές μάλιστα έχουν γίνει ουσιαστικά (το περιεχόμενο, τα πλεούμενα). Οι προπαροξύτονες παθητικές μετοχές γράφονται με ο (εργαζόμενος) και οι παροξύτονες - που είναι μετοχές παθητικού παρακειμένου - με ω (ειπωμένος). Εξαιρούνται μερικές προπαροξύτονες μετοχές που προέρχονται από λόγια ρήματα της δεύτερης συζυγίας (τιμώμενος).

Ενεργητικός ενεστώτας - αρχαϊκοί τύποι

Το ουδέτερο των μετοχών αυτών σχηματίζεται πολύ σπάνια: το κυβερνών, το πλειοψηφούν κόμμα.

Αόριστος - αρχαϊκοί τύποι

Οι προσωπικές αντωνυμίες παίρνουν τη θέση λέξεων που δηλώνουν πρόσωπα και έχουν δυνατούς και αδύνατους τύπους. Με τους δυνατούς δίνουμε έμφαση ή εκφράζουμε αντίθεση· οι αδύνατοι χρησιμοποιούνται συχνότερα στις άλλες περιπτώσεις. Δηλώνουν τα τρία πρόσωπα του λόγου, π.χ. Δε θέλω αυτούς, εσένα θέλω (δυνατοί τύποι). Δε θέλει να σε δει στα μάτια του (αδύνατοι τύποι).

Επαναληπτική λέγεται η προσωπική αντωνυμία που επαναφέρει ένα όνομα το οποίο έχει ήδη αναφερθεί, π.χ. Τη Μαρία την είδα στη βιβλιοθήκη.

Προληπτική λέγεται η προσωπική αντωνυμία που προαναγγέλλει ένα όνομα το οποίο ακολουθεί, π.χ. Τον είδα χθες τον Νίκο.

Αυτοπαθείς αντωνυμίες είναι εκείνες που δηλώνουν ότι το πρόσωπο που ενεργεί το ίδιο συγχρόνως δέχεται και την ενέργεια. Δε χρησιμοποιούνται τόσο συχνά όσο οι προσωπικές και οι κτητικές αντωνυμίες. Εμφανίζονται συνήθως στην ομιλία

Κτητικές είναι οι αντωνυμίες που δηλώνουν σε ποιο πρόσωπο ανήκει κάτι. Απαντούν συχνά τόσο στον προφορικό όσο και στο γραπτό κείμενο. Κτητικές αντωνυμίες είναι οι εξής:

α) Οι αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας σε γενική τοποθετούνται μετά το ουσιαστικό. Χρησιμοποιούνται, όταν λέγεται απλά πως κάτι ανήκει σε κάποιο πρόσωπο,

β) Τα δικός, δική, δικό με τις γενικές των αδύνατων τύπων της προσωπικής αντωνυμίας. Με τη μορφή αυτή ο ομιλητής τονίζει την κατοχή ή τη συγκρίνει με την κατοχή κάποιου άλλου, π.χ. Προτιμά τη δική σου πρόταση, όχι τη δική μου. Η αντωνυμία αυτή έχει τρία πρόσωπα και δύο αριθμούς. Κλίνεται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο Ανάλογα με το πρόσωπο και τον αριθμό των κτητόρων, παρουσιάζει τους παρακάτω τύπους:

Οριστικές αντωνυμίες είναι εκείνες που διακρίνουν κάτι από άλλα όμοιά του. Η χρήση τους δεν είναι ιδιαίτερα συχνή.

Οριστικές αντωνυμίες είναι: α) Το επίθετο ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο, με το άρθρο,

β) Το «μόνος, μόνη, μόνο» συνδυάζεται χωρίς άρθρο με τη γενική των αδύνατων προσωπικών αντωνυμιών (μόνος μου, μόνη μου, μόνο μου κτλ.

Δεικτικές αντωνυμίες είναι εκείνες που χρησιμεύουν για να δείξουμε κάτι. Απαντούν συχνά τόσο στον προφορικό όσο και στο γραπτό κείμενο για να δείξουν – ανάλογα με τον τύπο της αντωνυμίας– πολύ κοντινά, κοντινά ή και μακρινά πρόσωπα, ζώα, πράγματα και καταστάσεις.

α) Αυτός, αυτή, αυτό, που χρησιμοποιείται για κοντινά πρόσωπα ή πράγματα ή για κάτι στο οποίο αναφερθήκαμε προηγουμένως,

β) (Ε)Τούτος, (ε)τούτη, (ε)τούτο, που χρησιμοποιείται για πολύ κοντινά πρόσωπα ή πράγματα,

γ) Εκείνος, εκείνη, εκείνο, που χρησιμοποιείται για πρόσωπα ή πράγματα που βρίσκονται μακριά,

δ) Τέτοιος, τέτοια, τέτοιο, που χρησιμεύει για να δηλωθεί μια ποιότητα,

ε) Τόσος, τόση, τόσο, που χρησιμοποιείται για να δηλωθεί μια ποσότητα,

Αναφορικές αντωνυμίες είναι εκείνες που εισάγουν δευτερεύουσες αναφορικές προτάσεις, οι οποίες είτε αποτελούν όρους που βρίσκονται έξω από την κύρια πρόταση είτε είναι οι ίδιες όροι της πρότασης. Η χρήση τους είναι πολύ συχνή τόσο στον καθημερινό προφορικό λόγο όσο και στον γραπτό.

Η επιλογή ανάμεσα στο «που» και στο «ο οποίος, η οποία, το οποίο» εξαρτάται επίσης από τη σημασία και το ύφος.

α) Που (άκλιτο): συνδέεται με ονόματα ανεξάρτητα από το γένος, τον αριθμό και την πτώση τους.

β) Ο οποίος, η οποία, το οποίο: κλίνεται και στα τρία γένη μαζί με το άρθρο, όπως το επίθετο νέος, -α,-ο. Μπορεί να αντικαταστήσει το άκλιτο «που» στις εξής περιπτώσεις:

ώστε να αποφεύγεται ενδεχόμενη ασάφεια, π.χ. Βρήκα το τετράδιο με τις σημειώσεις, τις οποίες ζήτησες (είναι σαφές ότι ζήτησες τις σημειώσεις), αντί Βρήκα το τετράδιο με τις σημειώσεις που ζήτησες (δεν είναι σαφές τι ακριβώς ζήτησες),

ώστε να αποφεύγεται επανάληψη του που, π.χ. Ο μαθητής που κέρδισε τον διαγωνισμό έγραψε ένα κείμενο με το οποίο συγκίνησε την τάξη, αντί Ο μαθητής που κέρδισε τον διαγωνισμό έγραψε ένα κείμενο που συγκίνησε την τάξη,

σε πολύ τυπικό ύφος, π.χ. Οι ερευνητές, οι οποίοι συμμετείχαν στο συνέδριο, παρουσίασαν τα πορίσματά τους.

γ) Όποιος, όποια, όποιο: κλίνεται και στα τρία γένη χωρίς το άρθρο, όπως το επίθετο τίμιος, -α, -ο. Στη γενική του ενικού, συνήθως στο οικείο ύφος, έχει και τους μορφολογικούς τύπους οποιανού (αρσ.), οποιανής (θηλ.), οποιανού (ουδετ.), στη γενική πληθυντικού τον τύπο οποιανών και για τα τρία γένη και στην αιτιατική του πληθυντικού του αρσενικού τον τύπο οποιανούς

δ) Όσος, όση, όσο: έχει τύπους και για τα τρία γένη και κλίνεται χωρίς άρθρο, όπως το επίθετο ελεύθερος, -η, -ο

ε) Ό,τι (άκλιτο): έχει τη σημασία του οτιδήποτε, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις και τη σημασία του όποιος, -α, -ο

στ) Οποιοσδήποτε, οσοσδήποτε, οτιδήποτε: αποτελούν σύνθεση των αντωνυμιών όποιος, -α, -ο, όσος,-η, -ο και ό,τι με το επίθημα -δήποτε. Οι δύο πρώτες διατηρούν την κλίση που έχουν πριν από τη σύνθεση, ενώ η τρίτη είναι άκλιτη

Οποιοσδήποτε και να σας το πει και οσεσδήποτε φορές, εσείς θα κάνετε οτιδήποτε θέλετε.

Ερωτηματικές είναι αντωνυμίες οι οποίες χρησιμοποιούνται, όταν θέλουμε να ρωτήσουμε κάτι. Η χρήση τους είναι πολύ συχνή στην ομιλία, κυρίως σε κειμενικά είδη που περιέχουν πολλές ερωτήσεις (συνεντεύξεις, ερωταποκρίσεις κτλ.).

Ερωτηματικές αντωνυμίες είναι οι εξής:

α) Τι (άκλιτο): π.χ. Τι διαβάζεις;

β) Ποιος, ποια, ποιο: Παρουσιάζει δεύτερους τύπους στη γενική ενικού και πληθυντικού και στην αιτιατική πληθυντικού: ποιου / ποιανού, ποιας / ποιανής, ποιων / ποιανών, ποιους / ποιανούς. Aυτοί οι δεύτεροι τύποι είναι πολύ συχνοί στην ομιλία, στο οικείο ύφος, καθώς και στη λογοτεχνία, Στη γενική ενικού χρησιμοποιείται συχνά σε τυπικό και σε ουδέτερο ύφος, αντί για το αρσενικό και ουδέτερο ποιου/ποιανού, ο τύπος τίνος. Αντίστοιχα, στη γενική πληθυντικού μπορεί να εμφανίζεται σε όλα τα γένη, αντί για το ποιων/ποιανών, ο τύπος τίνων, π.χ.Tίνος παιδιού είναι το βιβλίο; Tίνων είναι η σειρά;

γ) Πόσος, πόση, πόσο: ακολουθεί την κλίση που έχει το επίθετο ελεύθερος, -η, -ο, π.χ. Πόσες σελίδες διάβασες;

Αόριστες αντωνυμίες λέγονται οι αντωνυμίες που χρησιμοποιούνται για κάποιο άτομο ή για κάποιο πράγμα που δεν το ονομάζουμε είτε γιατί δεν το ξέρουμε είτε γιατί δε θέλουμε να το ονομάσουμε. Η χρήση τους είναι συχνή τόσο στον προφορικό όσο και στο γραπτό κείμενο.

Αόριστες αντωνυμίες είναι οι εξής:

α) Ένας, μία/μια, ένα: Οι τύποι αυτοί είναι ίδιοι με εκείνους του αριθμητικού, που χρησιμεύει και για το αόριστο άρθρο. Δηλώνει πρόσωπα ή πράγματα με άγνωστη ταυτότητα, π.χ. Πέρασε μια και άφησε ένα σημείωμα.Ένας, μία/μια, ένα

β) Κανένας/κανείς, καμιά/καμία, κανένα: κλίνεται μόνο στον ενικό. Το κανείς έχει δύο σημασίες:

σημαίνει κάποιος, σε καταφατική φράση, π.χ. Αν σε καλέσει κανείς, απάντησέ του.

σημαίνει ούτε ένας, σε αρνητική φράση, π.χ. Κανείς δεν απάντησε (ούτε ένας).

γ) Κάποιος, κάποια, κάποιο: δηλώνει συγκεκριμένο πρόσωπο ή πράγμα, χωρίς να είναι γνωστή η ταυτότητά του, π.χ. Κάποιος άφησε ένα σημείωμα.

δ) Μερικοί, μερικές, μερικά: δηλώνει λίγα πρόσωπα ή πράγματα, χωρίς να προσδιορίζεται σαφώς η ταυτότητά τους. Κλίνεται μόνο στον πληθυντικό, π.χ. Μερικοί επέλεξαν το διήγημα.

ε) Κάτι, κατιτί [άκλιτα]: δηλώνουν κάποιο πράγμα του οποίου η ταυτότητα δεν είναι σαφής. Αναφέρονται σε ονόματα που μπορούν να βρίσκονται σε οποιοδήποτε γένος, αριθμό και πτώση, π.χ. Βρήκα κάτι ενδιαφέρον στο αρχείο. Φέρε μου κατιτί για να γράψω.

στ) Τίποτε/τίποτα: συνδέεται με ονόματα ανεξάρτητα από το γένος, τον αριθμό και την πτώση τους. Είναι άκλιτο και έχει δύο σημασίες:

έχει τη σημασία του κάτι, όταν βρίσκεται σε ερωτηματική ή υποθετική πρόταση, π.χ. Έχεις τίποτε να προτείνεις;

έχει αρνητική σημασία, σε αρνητική φράση, π.χ. Δεν βρήκα τίποτε στον κατάλογο.

ζ) Κάμποσος, κάμποση, κάμποσο: δηλώνει ένα ποσό αρκετό αλλά όχι καθορισμένο, π.χ. Περίμεναν κάμποση ώρα.

η) Κάθε: προσδιορίζει αόριστα πρόσωπα ή πράγματα. Είναι άκλιτο και χρησιμοποιείται ως επίθετο, με ή χωρίς άρθρο, με ονόματα οποιασδήποτε πτώσης, π.χ. Κάθε βιβλίο έχει τον αναγνώστη του.

θ) Καθένας, καθεμιά/καθεμία, καθένα: αναφέρεται χωριστά σε κάθε μέλος ενός συνόλου, π.χ. Καθένας πήρε διαφορετικό θέμα.

ι) Καθετί: σημαίνει άλλοτε οτιδήποτε και άλλοτε τα πάντα. Είναι άκλιτο και συνηθίζεται με ή χωρίς άρθρο στην ονομαστική και την αιτιατική, π.χ. Παρατηρεί το καθετί.

ια) (Ο, η, το) δείνα, (ο, η, το) τάδε: και οι δύο απαντούν συνήθως στον ενικό και για τα τρία γένη, όταν δε θέλουμε να ονομάσουμε πρόσωπα ή πράγματα, π.χ. Αν ο δείνα ζητήσει το τάδε έγγραφο, πού θα το αναζητήσεις;

ιβ) Άλλος, άλλη, άλλο: ξεχωρίζει ένα πρόσωπο ή πράγμα από κάποιο άλλο, π.χ. Διάλεξε άλλο βιβλίο.

αριθμητικά είναι οι λέξεις που δηλώνουν αριθμούς. Χρησιμοποιούμε τα αριθμητικά για να δείξουμε ποσότητα, σειρά, από πόσα μέρη αποτελείται κάτι, πόσες φορές μεγαλύτερο είναι κάτι από κάτι άλλο, μονάδες που αποτελούν ένα σύνολο.

Επίθετα:

τα απόλυτα, (φανερώνουν ποσότητα)

τα τακτικά, (φανερώνουν ποια σειρά έχει κάτι)

τα πολλαπλασιαστικά (φανερώνουν από πόσα μέρη αποτελείται κάτι)

τα αναλογικά αριθμητικά (φανερώνουν πόσες φορές μεγαλύτερο είναι κάτι)

Ουσιαστικά:

τα περιληπτικά (φανερώνουν μονάδες που αποτελούν σύνολο ή περίπου)

Ο αριθμός 1453 στην ελληνική γραφή: ,αυνγ, στη ρωμαϊκή γραφή: MCDLIII.

Ο αριθμός 1999 στην ελληνική γραφή: ,αϠϞθ, στη ρωμαϊκή γραφή: MCDLIII.

Ο αριθμός 2014 στην ελληνική γραφή: ,βιδ, στη ρωμαϊκή γραφή: MMXIV

Τα απόλυτα αριθμητικά δηλώνουν ένα ορισμένο πλήθος από πρόσωπα, ζώα ή πράγματα

Τα απόλυτα αριθμητικά, ως επίθετα που είναι, έχουν τρία γένη. Δεν έχουν όμως όλα διαφορετικό τύπο για κάθε γένος.

Το «ένας, μία/μια, ένα» κλίνεται μόνο στον ενικό· τα υπόλοιπα αριθμητικά της ομάδας μόνο στον πληθυντικό.

Για τη μισή μονάδα χρησιμοποιείται το επίθετο μισός-μισή-μισό, το οποίο, όταν συντίθεται ως δεύτερο συνθετικό με άλλα αριθμητικά επίθετα, παίρνει τη μορφή -ήμισι ή -μισι.

Αν το αριθμητικό λήγει σε φωνήεν (τρία, τέσσερα, πέντε) προσθέτουμε την κατάληξη -μισι

Όταν το αριθμητικό τελειώνει σε σύμφωνο (τρεις, τέσσερεις) προσθέτουμε την κατάληξη –ήμισι τρία>τριάμισι τρεις>τρεισήμισι,

Οι μορφολογικοί τύποι μία, μίαν και δύο απαντούν συνήθως για μεγαλύτερη έμφαση, ενώ οι μορφολογικοί τύποι μια, μιαν και δυο χρησιμοποιούνται σε πιο χαλαρή ομιλία, π.χ. Μία και μοναδική ευκαιρία μάς δόθηκε· οι μαθητές μπήκαν δυο δυο στην αίθουσα.

Οι αριθμοί επτά (εφτά), οκτώ (οχτώ) και τα παράγωγά τους, καθώς και τα σύνθετα αριθμητικά που περιέχουν αυτούς τους αριθμούς, έχουν τύπους με τα συμφωνικά συμπλέγματα πτ και κτ αντίστοιχα (επτά, οκτώ) και τύπους με τα φτ και χτ αντίστοιχα (εφτά, οχτώ). Οι πρώτοι χρησιμοποιούνται σε τυπικό και ουδέτερο ύφος, ενώ οι δεύτεροι σε οικείο, καθημερινό ύφος,

Παρόμοια διαφορά ύφους παρατηρείται ανάμεσα του εννέα και του εννιά, μεταξύ του ένδεκα και του έντεκα, μεταξύ του δεκαέξι και του δεκάξι.

Τα απόλυτα αριθμητικά εννέα/εννιά και εννιακόσιοι, -ες, -α γράφονται με δύο ν. Ο αριθμός ενενήντα με μονό ν.

Τα απόλυτα αριθμητικά από το 11 ως το 20 γράφονται ως μια λέξη

Τα υπόλοιπα αριθμητικά από το 21 και άνωσε ξεχωριστές λέξεις

Τα τακτικά αριθμητικά δηλώνουν τη θέση ενός προσώπου ή πράγματος μέσα σε μια σειρά,

Τα τακτικά αριθμητικά έχουν καταλήξεις -(τ)ος, -(τ)η, -(τ)ο και ακολουθούν την κλίση που έχουν τα αντίστοιχα επίθετα σε -ος, -η, -ο.

Όταν ένα τακτικό αριθμητικό αποτελείται από περισσότερες λέξεις, καθεμία κλίνεται, π.χ. ο εκατοστός εικοστός πρώτος, του εκατοστού εικοστού πρώτου κτλ.

Τα προπαροξύτονα τακτικά αριθμητικά παρουσιάζουν σε πολλές περιπτώσεις

διπλό τονισμό στην προπαραλήγουσα και στην παραλήγουσα, π.χ. όγδοης και ογδόης,

Στην καθημερινή χρήση συχνά προτιμάται το απόλυτο αριθμητικό στη θέση του τακτικού

Τα πολλαπλασιαστικά αριθμητικά δηλώνουν την ποσότητα των μερών από τα οποία αποτελείται κάτι, π.χ.

τριπλός (δηλ. αποτελείται από τρία μέρη).

Πολλαπλασιαστικά αριθμητικά είναι τα εξής:

α) απλά: απλός, διπλός, τριπλός, τετραπλός, πενταπλός, εξαπλός, δεκαπλός, εικοσαπλός, εκατονταπλός κτλ.,

β) σύνθετα με το διπλός: τρίδιπλος, τετράδιπλος κτλ.

Οι καταλήξεις των πολλαπλασιαστικών αριθμητικών είναι -πλό(ο)ς, -πλή(η), -πλό(ο) και ακολουθούν την κλίση που έχουν τα επίθετα σε -ος,-η,-ο.

Με τα αναλογικά αριθμητικά εκφράζουμε πόσες φορές υπερβαίνει μια ποσότητα μια άλλη.

Αναλογικά αριθμητικά είναι τα διπλάσιος, τριπλάσιος, τετραπλάσιος, πενταπλάσιος, εξαπλάσιος, εφταπλάσιος, εικοσαπλάσιος

Οι καταλήξεις των αναλογικών αριθμητικών είναι -πλάσιος, -πλάσια, -πλάσιο και ακολουθούν την κλίση που έχουν τα επίθετα σε -ιος, -ια, -ιο.

Τα περιληπτικά αριθμητικά είναι αφηρημένα ουσιαστικά και δηλώνουν ή ένα σύνολο από μονάδες (περιληπτικά) ή ένα πλήθος κατά προσέγγιση (προσεγγιστικά),

Τα επίθετα σε:

-ής, -ιά, -ί π.χ. βυσσινής, βυσσινιά, βυσσινί

-ης, -α, -ικο π.χ. ζηλιάρης, ζηλιάρα, ζηλιάρικο

-ής, ή -ά -ού, -άδικο, ή –ούδικο, ή –ήδικο, π.χ. πλακατζής, πλακατζού, πλακατζήδικο, φωνακλάς, φωνακλού, φωνακλάδικο

-ούρης, -ούρα, -ούρικο, π.χ. καμπούρης, καμπούρα, καμπούρικο

Όσα δηλώνουν:

ύλη, π.χ. ξύλινος, χάρτινος, γυάλινος, κ.ά.

καταγωγή, π.χ. κρητικός, νησιώτικος, κ.ά.

συγγένεια, π.χ. αδελφικός, θείος, κ.ά.

τόπο, π.χ. ορεινός, παράκτιος, κ.ά.

χρόνο, π.χ. αυριανός, βραδινός, κ.ά.

κατάσταση που δεν αλλάζει, π.χ. τυφλός, άφθαρτος, κ.ά.

Παραθετικά:

Παραθετικά του επιθέτου είναι ο συγκριτικός και ο υπερθετικός βαθμός.

Αυτά σχηματίζονται είτε μονολεκτικά είτε περιφραστικά (με περισσότερες λέξεις).

Ο συγκριτικός βαθμός σχηματίζεται με δύο τρόπους, οι οποίοι όμως δεν μπορούν να εφαρμοστούν σε όλα τα επίθετα:

α) περιφραστικά: Με το πιο και το επίθετο σε θετικό βαθμό. Είναι ο τρόπος που χρησιμοποιείται περισσότερο, τόσο στον προφορικό όσο και στο γραπτό κείμενο. Σε κάποιες περιπτώσεις, σε ύφος τυπικό, χρησιμοποιείται στη θέση του πιο το πλέον

β) μονολεκτικά: Με την προσθήκη του επιθήματος -ό(ύ)τερος, -η, -ο και σπανιότερα του -έστερος, -η, -ο στο θέμα της λέξης,

Ορισμένα επίθετα σχηματίζουν και μονολεκτικό και περιφραστικό τύπο, π.χ. πλουσιότερος και πιο πλούσιος, άλλα μόνο μονολεκτικό, π.χ. ανώτερος, και άλλα, που είναι και τα περισσότερα, μόνο περιφραστικό, π.χ. πιο τεμπέλης.

Είναι δυνατό, σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις, τα επίθετα σε -ων, -ων, -ον να σχηματίζουν μονολεκτικό τύπο στον συγκριτικό βαθμό, π.χ. δεισιδαιμονέστερος.

Όλοι οι μονολεκτικοί τύποι του συγκριτικού βαθμού ακολουθούν στην κλίση το παράδειγμα των επιθέτων σε -ος,-η,-ο.

Ο σχετικός υπερθετικός σχηματίζεται όπως και ο συγκριτικός βαθμός προσθέτοντας του άρθρου

Τα επίθετα που διαθέτουν δύο τύπους στον συγκριτικό βαθμό (μονολεκτικό και περιφραστικό) διαθέτουν δύο τύπους και στον σχετικό υπερθετικό.

Ο απόλυτος υπερθετικός σχηματίζεται:

α) Μονολεκτικά, προσθέτοντας του επιθήματος -ό(ύ)τατος, -η, -ο στο θέμα της λέξης.

Ο μονολεκτικός σχηματισμός του απόλυτου υπερθετικού δεν είναι πολύ συχνός και δε σχηματίζεται από όλα τα επίθετα. Χρησιμοποιείται συνήθως στο τυπικό ύφος.

β) Περιφραστικά, με την προσθήκη του επιρρήματος πολύ, πάρα πολύ, π.χ.

Ουσιαστικό είναι η λέξη που ονομάζει πρόσωπα (Γιάννης), ζώα (αλεπού), πράγματα (τραπέζι), τόπους (Τρίκαλα) και έννοιες σχετικές με ιδιότητα (εξυπνάδα, ομορφιά), ενέργεια (τρέξιμο, δουλειά) και κατάσταση (ησυχία, γαλήνη θύελλα).

Μέσα στην πρόταση, το ουσιαστικό συμπληρώνει το ρήμα είτε ως υποκείμενο ή ως αντικείμενο είτε γενικότερα ως προσδιορισμός.

Τα ουσιαστικά ανάλογα με το τι δηλώνουν διακρίνονται:

α) Σε κύρια: όσα δηλώνουν ορισμένο πρόσωπο ή ζώο, π.χ. η Δανάη, ο Ρόκυ. Ως κύρια χρησιμοποιούνται και τα ονόματα των ημερών της εβδομάδας, των μηνών, των εορτών, των πλοίων, των λογοτεχνικών έργων, των έργων τέχνης κ.ά., π.χ. Τετάρτη, Ιούνιος, Ναυτίλος.

β) Σε κοινά: όσα δηλώνουν όλα τα πρόσωπα, ζώα ή πράγματα που ανήκουν στο ίδιο είδος ή που δηλώνουν κάποια κατάσταση ή ιδιότητα, π.χ. δρόμος, γυναίκα, σκύλος, εργασία, δικαιοσύνη.

γ) Σε περιληπτικά: όσα δηλώνουν σύνολα προσώπων ή ζώων ή πραγμάτων, π.χ. πλήθος, σμήνος.

δ) Σε συγκεκριμένα: όσα κοινά ονόματα δηλώνουν πρόσωπα, ζώα ή πράγματα που είναι αντιληπτά από τις αισθήσεις, π.χ. η πέτρα, το τετράδιο.

ε) Σε αφηρημένα: όσα κοινά ονόματα δηλώνουν ενέργεια, ιδιότητα ή κατάσταση και γενικά αναφέρονται σε όντα που τα αντιλαμβάνεται ο άνθρωπος μόνο με τη σκέψη του, π.χ. η ελπίδα, η θλίψη.

Το ίδιο κοινό ουσιαστικό μπορεί, ανάλογα με τη παρουσία του, να έχει συγκεκριμένη ή αφηρημένη σημασία, π.χ. Ο τοίχος έχει βαθιές ρωγμές (συγκεκριμένο). Η εμπιστοσύνη τους παρουσίασε ρωγμές (αφηρημένο).

Γένος

Κάθε ουσιαστικό ανήκει σε ένα γένος. Τα γένη στα οποία μπορούν να ανήκουν τα ουσιαστικά είναι τρία: το αρσενικό, το θηλυκό και το ουδέτερο. Τα γένη των ουσιαστικών δε συνδέονται απαραίτητα με το φυσικό γένος ούτε και με άλλα σημασιολογικά χαρακτηριστικά.

α) Τα ουσιαστικά που δηλώνουν ανθρώπινα όντα συνήθως ανήκουν στο φύλο του προσώπου στο οποίο αναφέρονται, π.χ. πατέρας, μητέρα, αλλά παιδί (ουδ.).

β) Τα περισσότερα ουσιαστικά που δηλώνουν ζώα έχουν μόνο μία λέξη για όλα τα γένη, π.χ. το ελάφι, ο βόας. Σε αυτές τις περιπτώσεις το φύλο του ζώου δηλώνεται είτε με την προσθήκη των επιθέτων αρσενικός-ή-ό και θηλυκός-ή-ό αντίστοιχα είτε, συνήθως στον προφορικό λόγο, με καταληκτικό μόρφημα που δηλώνει το γένος του ζώου, π.χ. η αρσενική αλεπού, η ελεφαντίνα

Αριθμός

Τα περισσότερα ουσιαστικά εμφανίζονται και στον ενικό και στον πληθυντικό. Υπάρχουν όμως ουσιαστικά που εμφανίζονται μόνο στον ενικό ή μόνο στον πληθυντικό αριθμό, χωρίς και αυτό να είναι πάντοτε απόλυτο.

Οι κατηγορίες των ουσιαστικών που συνηθίζονται στον ενικό αριθμό είναι:

α) Ουσιαστικά που δηλώνουν έννοιες οι οποίες δεν είναι δυνατό να αριθμηθούν, π.χ. το σκοτάδι, η πείνα.

β) Ουσιαστικά που δηλώνουν έννοιες οι οποίες σχετίζονται με τις επιστήμες και τις τέχνες, π.χ. η Χημεία, η Αστρονομία, η ζωγραφική.

γ) Oυσιαστικά που δηλώνουν οντότητες οι οποίες είναι μοναδικές, π.χ. το Βυζάντιο, ο Θανάσης ο Καλογήρου. δ) Oυσιαστικά που δηλώνουν σύνολα προσώπων ή πραγμάτων (ανήκουν στα περιληπτικά ουσιαστικά),π.χ. η εργατιά, ο όχλος.

ε) Ουσιαστικά που δηλώνουν γιορτές και τοπωνύμια, π.χ. η Ανάληψη, ο Ορχομενός, αλλά τα Χριστούγεννα, τα Τρίκαλα. Ορισμένα ονόματα που ανήκουν στις παραπάνω κατηγορίες εμφανίζονται στον λόγο και στον πληθυντικό είτε λόγω της σημασίας που θέλει να προσδώσει ο ομιλητής είτε λόγω του ύφους, π.χ. οι Γιάννηδες (όταν γίνεται λόγος για πολλούς με το ίδιο όνομα), Καθαρές Δευτέρες (στη φράση Όλες τις Καθαρές Δευτέρες εργάζομαι).

Στον πληθυντικό απαντούν κυρίως οι ακόλουθες κατηγορίες ουσιαστικών:

α) Ουσιαστικά που δηλώνουν γλώσσα, π.χ. πορτογαλικά, ιταλικά.

β) Ουσιαστικά που δηλώνουν διπλά αντικείμενα, π.χ. κιάλια.

γ) Ουσιαστικά που δηλώνουν χρήματα ως αμοιβή για εργασία κ.ά., π.χ. δίδακτρα, ναύλα.

δ) Ορισμένα ουσιαστικά που δηλώνουν γιορτές, π.χ. Χριστούγεννα, Επιφάνια.

ε) Ορισμένα ουσιαστικά που δηλώνουν τοπωνύμια, π.χ. Σέρρες, Γιάννενα.

Επιπλέον, αρκετά κοινά ουσιαστικά, κυρίως λαϊκής προέλευσης, απαντούν αποκλειστικά στον πληθυντικό, όπως: βαφτίσια, εγκαίνια, κάλαντα, σωθικά, τρεχάματα, χαιρετίσματα κ.ά.

Κλίση

Τα ουσιαστικά ταξινομούνται ως προς τα συστήματα των καταλήξεων που έχουν σε τρεις κατηγορίες, τις κλίσεις, οι οποίες συμπίπτουν με τα τρία διαφορετικά γένη. Έτσι, έχουμε την κλίση των αρσενικών, την κλίση των θηλυκών και την κλίση των ουδετέρων.

Μορφολογία

Τα ουσιαστικά κατατάσσονται σε σχέση με τον αριθμό των συλλαβών σε ισοσύλλαβα και ανισοσύλλαβα. Ισοσύλλαβα είναι όσα έχουν τον ίδιο αριθμό συλλαβών σε κάθε πτώση του ενικού και του πληθυντικού, ενώ ανισοσύλλαβα όσα δεν έχουν τον ίδιο αριθμό συλλαβών σε κάθε πτώση.

Σύμφωνα με ορισμένες αναλύσεις, τα ουσιαστικά κατατάσσονται σε δικατάληκτα, όταν έχουν δύο καταλήξεις στον ενικό και δύο στον πληθυντικό, και σε τρικατάληκτα, όταν έχουν τρεις καταλήξεις σε κάθε αριθμό.

οξύτονα, όσα τονίζονται στη λήγουσα (λ), δηλ. στην τελευταία συλλαβή

παροξύτονα όσα τονίζονται στην παραλήγουσα (πλ), δηλ. στην προτελευταία συλλαβή  και

Προπαροξύτονες λέγονται οι λέξεις με τόνο στην προπαραλήγουσα (ππλ) , δηλ. στην προπροτελευταία συλλαβή .

ΑΚΛΙΤΑ:Ορισμένα ουσιαστικά, που προέρχονται κυρίως από ξένες γλώσσες, δεν έχουν ενταχθεί στο κλιτικό σύστημα της ελληνικής και δεν κλίνονται. Κανονικά θα έπρεπε να πάρουν τελικό φωνήεν ή ς για κατάληξη και να κλίνονται κανονικά όπως έχει γίνει με εκατοντάδες λέξεις της ελληνικής που αποτελούν δάνεια και παρόλα αυτά είναι ενταγμένες στο κλιτικό σύστημα, π.χ. μανάβης, μπακάλης κ.ά. Άλλωστε την αφομοιωτική δύναμη της γλώσσας μπορούμε να τη διαπιστώσουμε στους μετανάστες που αντιμετώπισαν και ενέταξαν τις ξένες λέξεις στο δικό τους λεξιλόγιο, π.χ. λέικ - λέκι ((lake= λίμνη)

Στη σύγχρονη όμως νεοελληνική πραγματικότητα εισάγονται συνεχώς και αδιακρίτως ξένες λέξεις χωρίς να αποδίδονται οι αντίστοιχες νεόπλαστες ελληνικές, π.χ. κομπιούτερ αντί υπολογιστής, τηλεκοντρόλ αντί τηλεχειριστήριο ή χειριστήριο και χωρίς να γίνεται προσπάθεια να ενταχθούν στο κλιτικό σύστημα, θεωρώντας τες ως άκλιτες, π.χ. κομπιούτερ αντί του κομπιούτορας ή κομπιουτέρι. Πολλοί θεωρούν ότι μια τέτοια χρήση είναι λάθος. Λάθος όμως είναι η ένταξη αυτούσιων ξένων λέξεων και η μη ένταξή τους. Στη συνέχεια παρατίθενται ορισμένα από αυτά.

Αρσενικά: μάνατζερ, ντε(ν)τέκτιβ, ρεπόρτερ, κομπιούτερ κ.ά.

Θηλυκά: πλαζ, σεζόν, σπεσιαλιτέ κ.ά.

Ουδέτερα: άλφα, ασανσέρ, βήτα, βολάν, κονιάκ, ρεπό, τρακ, φερμουάρ, ταμπλό, ραντεβού, πάρτι, μαγιό, μετρό, στυ(ι)λό κτλ.

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι παροξύτονα (αγώνας, μήνας) και προπαροξύτονα (κήρυκας).

Τα ισοσύλλαβα αρσενικά ουσιαστικά σχηματίζουν την ονομαστική, αιτιατική και κλητική πληθυντικού σε -ες: ναύτης - ναύτες, ταμίας - ταμίες. Εξαιρούνται αυτά που λήγουν σε -ος (δρόμος - δρόμοι).

Τα παροξύτονα (αγώνας, μήνας) διακρίνονται σε δύο υποκατηγορίες:

α) Σε όσα στη γενική πληθυντικού τονίζονται στην παραλήγουσα. Στην υποκατηγορία αυτή ανήκουν όλα τα ουσιαστικά που έχουν κατάληξη -ας, εκτός από τα δισύλλαβα, π.χ. κανόνας, χειμώνας, φύλακας κ.ά.

β) σε όσα στη γενική πληθυντικού τονίζονται στη λήγουσα. Στην υποκατηγορία αυτή ανήκουν όλα τα δισύλλαβα σε -ας και όσα λήγουν σε –ίας και -ίστας, π.χ. μήνας, λοχίας κ.ά.

Σύμφωνα με το αγώνας κλίνονται τα ουσιαστικά πατέρας, αιώνας, κανόνας, χαρακτήρας, χειμώνας κ.ά.

Σύμφωνα με το μήνας κλίνονται τα ουσιαστικά λοχίας, επαγγελματίας κ.ά.

Σύμφωνα με το κήρυκας κλίνονται τα ουσιαστικά άξονας, γείτονας, λέκτορας, πρόσφυγας, ρήτορας, φύλακας κ.ά.

Κάποια ουσιαστικά αυτής της ομάδας σχηματίζουν τη γενική του ενικού και με κατάληξη -ος, π.χ. πρίγκιπος, μηνός, κηδεμόνος, μάρτυρος. Η κατάληξη αυτή προέρχεται από τα αρχαία ελληνικά και την καθαρεύουσα. Σήμερα χρησιμοποιείται σε περιπτώσεις τυπικού ή χιουμοριστικού ύφους.

Μόνο λίγα προπαροξύτονα ουσιαστικά έχουν την ονομαστική πληθυντικού σε οι και την αιτιατική πληθυντικού σε ους με παράλληλη μετακίνηση του τόνου στην παραλήγουσα, (οι γειτόνοι, τους γειτόνους, οι μαστόροι, τους μαστόρους.)

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι οξύτονα (μαθητής, καθηγητής) και παροξύτονα (επιβάτης).

Όλα τονίζονται στη γενική πληθυντικού στη λήγουσα, (μαθητών, επιβατών)

Ορισμένα ουσιαστικά σε -ης που δηλώνουν επάγγελμα σχηματίζουν, σε ύφος κατά κανόνα οικείο, και θηλυκό ουσιαστικό σε -ισσα και σε -ίνα, π.χ. η γυμνασιάρχης και η γυμνασιάρχισσα, η βουλευτής και η βουλευτίνα.

Σύμφωνα με το μαθητής κλίνονται τα ουσιαστικά βουλευτής, σπουδαστής, διευθυντής κ.ά.

Σύμφωνα με το επιβάτης κλίνονται τα ουσιαστικά στρατιώτης, ταξιδιώτης, βιβλιοπώλης κ.ά.

Ορισμένα οξύτονα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας που δηλώνουν κατά κανόνα επαγγέλματα και δημόσια λειτουργήματα έχουν στην κλητική του ενικού αριθμού, συνήθως μετά το κύριε και σπανιότερα χωρίς αυτό, την κατάληξη -ά, π.χ. κύριε δικαστά, κύριε διευθυντά (αντί κύριε δικαστή, κύριε διευθυντή, που χρησιμοποιούνται τις περισσότερες φορές σε πολύ οικείο ή και σε περιπαικτικό ύφος). Στον καθημερινό λόγο και κατά κανόνα σε χιουμοριστικό ή ειρωνικό ύφος ο τύπος αυτός επεκτείνεται και σε λέξεις που δηλώνουν απλώς ιδιότητες, π.χ. κύριε σπουδαστά, κύριε στρατιώτα.

Ορισμένα παροξύτονα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας, σε ύφος κατά κανόνα οικείο ή χιουμοριστικό, έχουν σε κάθε πτώση του πληθυντικού μία συλλαβή παραπάνω με κατάληξη -άδες ή και -ηδες, π.χ. δεσπότες, δεσπότηδες και δεσποτάδες, ράφτες, ράφτηδες και ραφτάδες.

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι οξύτονα (βαθμός), παροξύτονα (δρόμος) και προπαροξύτονα (ανήφορος).

Τα οξύτονα και παροξύτονα τονίζονται σε κάθε πτώση στην ίδια συλλαβή.

Από τα προπαροξύτονα σε άλλα παραμένει ο τόνος στην ίδια θέση, π.χ. ο ανήφορος, του ανήφορου,  ενώ σε άλλα μετακινείται στην παραλήγουσα στη γενική ενικού και στη γενική και αιτιατική πληθυντικού, π.χ. ο άνεμος, του ανέμου, των ανέμων, τους ανέμους.

Σύμφωνα με το βαθμός κλίνονται τα γιατρός, θεός, λαός, σεισμός κ.ά.

Σύμφωνα με το δρόμος κλίνονται τα γάμος, ήλιος, νόμος, τόπος, χώρος κ.ά.

Σύμφωνα με το ανήφορος κλίνονται τα άνεμος, δήμαρχος, αντίλαλος, κατήφορος, χωματόδρομος κ.ά.

Κάποια ουσιαστικά αυτής της ομάδας σχηματίζουν την κλητική του ενικού με κατάληξη -ο αντί -ε, π.χ. Νίκο, Μάρκο. Στα ουσιαστικά αυτά ανήκουν:

α) τα παροξύτονα βαφτιστικά ονόματα και επώνυμα, καθώς και κοινά ουσιαστικά, π.χ. Μάρκο, Χρίστο, Παύλο (αλλά και Παύλε σε οικείο ύφος), Πετράκο, Σαραντάκο, Βενιζέλο, γέρο, διάκο (αλλά και διάκε), καπετάνιο (αλλά και καπετάνιε), λούστρο (αλλά και λούστρε)

β) τα υποκοριστικά σε -άκος, π.χ. παιδάκο,

γ) μερικά οξύτονα χαϊδευτικά, π.χ. Μανολιό, Δημητρό.

Η γενική πληθυντικού του ουσιαστικού χρόνος, όταν χρησιμεύει για να δηλώσει ορισμένη ηλικία, έχει συνήθως τον τύπο χρονών και, σε λαϊκότερο ύφος, χρονώ, π.χ. Πόσω(ν) χρονών είναι; Είναι δεκαέξι χρονώ.

Τα προπαροξύτονα ουσιαστικά σε -ος έχουν μεγάλη ποικιλία στον τονισμό ορισμένων πτώσεων και των δύο αριθμών.

α) Στη γενική ενικού διατηρούν τον τόνο στην προπαραλήγουσα οι πολυσύλλαβες λέξεις, οι λαϊκές λέξεις, πολλά από τα βαφτιστικά ονόματα και τα επώνυμα, όταν χρησιμοποιούνται σε οικείο και ουδέτερο ύφος, π.χ. του αντίκτυπου, του γάιδαρου, του Χρυσόστομου, του Παπαδόπουλου. Τα ίδια ουσιαστικά, όταν χρησιμοποιούνται σε τυπικό ύφος, μετακινούν τον τόνο στην παραλήγουσα, π.χ. του αντικτύπου, του Θεοδώρου, του Παπαδοπούλου.

β) Στην ονομαστική και κλητική πληθυντικού ορισμένα ουσιαστικά, σε λαϊκό ύφος, μετακινούν τον τόνο στην παραλήγουσα, π.χ. Οι δασκάλοι, οι πολέμοι

γ) Στη γενική και αιτιατική πληθυντικού η μετακίνηση του τόνου γίνεται, ανάλογα με το ύφος μέσα στο οποίο εντάσσεται το ουσιαστικό, στην προπαραλήγουσα στο οικείο ύφος, ενώ στην παραλήγουσα στο τυπικό ύφος, π.χ. Ο πρωθυπουργός κάλεσε όλους τους δημάρχους της Μακεδονίας, αλλά Ποιος λογαριάζει πια τους δήμαρχους;

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι οξύτονα (ψαράς) παροξύτονα (ρήγας, κάλφας) και προπαροξύτονα (τσέλγικας, μέρμηγκας).

Σε όλες τις πτώσεις του πληθυντικού τονίζονται στην παραλήγουσα

Το ουσιαστικό αέρας, καθώς και τα παροξύτονα ουσιαστικά σε -άκιας (τυχεράκιας, κορτάκιας, τσαντάκιας κ.ά.), σχηματίζουν τον πληθυντικό με κατάληξη -ηδες, π.χ. αέρηδες, τυχεράκηδες.

Σύμφωνα με το ψαράς κλίνονται τα αμαξάς, βοριάς, καστανάς, Πειραιάς κ.ά.

Σύμφωνα με το ρήγας κλίνονται τα κάλφας, μπάρμπας κ.ά.

Σύμφωνα με το τσέλιγκας κλίνονται τα μέρμηγκας, γυμνοσάλιαγκας κ.ά.

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι οξύτονα (καφετζής), παροξύτονα (μανάβης) και προπαροξύτονα (φούρναρης). Τα παροξύτονα και προπαροξύτονα σε κάθε πτώση του πληθυντικού τονίζονται στην προπαραλήγουσα, ενώ τα οξύτονα στην παραλήγουσα.

Σύμφωνα με το καφετζής κλίνονται τα βιολιτζής, γεμιτζής, μπετατζής, παλιατζής, ταξιτζής, χατζής κ.ά.

Σύμφωνα με το βαρκάρης κλίνονται τα μανάβης, ναζιάρης, νοικοκύρης, ταβερνιάρης, φακίρης κ.ά.

Σύμφωνα με το φούρναρης κλίνεται τo κοτζάμπασης κ.ά.

Κάποια ουσιαστικά αυτής της ομάδας έχουν στον πληθυντικό και έναν τύπο πιο λαϊκό σε -αίοι, -αίων, -αίους, -αίοι, π.χ. νοικοκύρης – νοικοκυραίοι, Αρμένης– Αρμεναίοι. Οι τύποι αυτοί χρησιμοποιούνται συχνά και στη λογοτεχνία.

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι οξύτονα (δουλευτής) και παροξύτονα (αφέντης).

Η γενική πληθυντικού σε -ων δεν είναι εύχρηστη για πολλά ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας.

Ο πληθυντικός σε -άδες χρησιμοποιείται σε οικείο και λαϊκό ύφος.

Τα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας είναι όλα οξύτονα.

Σύμφωνα με το καφές κλίνονται τα καναπές, πουρές, λεκές, πανσές κ.ά.

Σύμφωνα με το παππούς κλίνονται τα Ιησούς, νους, ρους (μόνο στον ενικό).

Τα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας είναι όλα παροξύτονα.

Σύμφωνα με το κουρέας κλίνονται τα αμφορέας, βαφέας, διανομέας, τομέας κ.ά.

Από τα προηγούμενα κλιτικά υποδείγματα αποκλίνουν τα αρσενικά ουσιαστικά τα ουσιαστικά μυς, πρέσβης και πρύτανης.

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι οξύτονα (σπηλιά), παροξύτονα (εικόνα) και προπαροξύτονα (αίθουσα)

Διακρίνονται σε δύο υποκατηγορίες: σε όσα στη γενική πληθυντικού τονίζονται στην παραλήγουσα και σε όσα τονίζονται στη λήγουσα.

Στην παραλήγουσα τονίζονται όσα λήγουν σε -ίδα, -άδα, -τητα και -όνα, π.χ. ιδιότητα – ιδιοτήτων. Εξαιρούνται: βελόνα/ κολόνα

Σε πολλά ουσιαστικά αυτής της ομάδας η γενική πληθυντικού χρησιμοποιείται σπάνια, όπως: δίψα, δίαιτα, δουλειά, ομορφιά, όπερα, ορφάνια, ράτσα, ρόκα, σαπίλα, σκοτούρα κ.ά.

Σύμφωνα με το σπηλιά κλίνονται τα δουλειά, ομορφιά κ.ά.

Σύμφωνα με το εικόνα κλίνονται τα ακτίνα, γοργόνα, μητέρα κ.ά.

Σύμφωνα με το αίθουσα κλίνονται τα αλήθεια, μαθήτρια κ.ά.

Κάποια ουσιαστικά αυτής της ομάδας σε στερεότυπες εκφράσεις λόγιας προέλευσης έχουν τον τύπο της γενικής ενικού σε -ος, όπως: Η εθνική Ελλάδος. Έλκεται λόγω βαρύτητος. Όνομα μητρός. Πολύ λίγα από τα ουσιαστικά αυτά σε παρόμοιο περιβάλλον σχηματίζουν την ονομαστική του ενικού σύμφωνα με την αρχαία κλίση, π.χ. Ελλάς, βαρύτης.

Ορισμένα από τα παροξύτονα και προπαροξύτονα ουσιαστικά που στη γενική πληθυντικού κατεβάζουν τον τόνο στη λήγουσα έχουν σε στερεότυπες εκφράσεις λόγιας προέλευσης έναν τύπο γενικής ενικού σε -ης με παράλληλη μετακίνηση του τόνου στην παραλήγουσα, π.χ. αμάξης, τραπέζης, σε φράσεις όπως: Άκουσε τα εξ αμάξης. Εργάζεται ως υπάλληλος τραπέζης. Σταθμός Λαρίσης.

Όσα προπαροξύτονα ουσιαστικά της ίδιας υποκατηγορίας έχουν θέμα που λήγει σε φωνήεν ή-ρ έχουν σε ανάλογες εκφράσεις τύπο της γενικής ενικού με τόνο στην παραλήγουσα, π.χ. επικρατείας, Ευβοίας, οικογενείας, π.χ. Συμβούλιο Επικρατείας. Πρακτορείο Ευβοίας.

Τα τοπωνύμια Αθήνα, Θήβα και Πάτρα στο τυπικό ύφος και σε στερεότυπες εκφράσεις σχηματίζουν στη γενική πληθυντικού τους τύπους Αθηνών, Θηβών και Πατρών, π.χ. Το δρομολόγιο Αθηνών–Πατρών αναχωρεί το πρωί.

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι οξύτονα (γραμμή), παροξύτονα (γνώμη) και προπαροξύτονα (κάμαρη). Όλα στη γενική πληθυντικού τονίζονται στη λήγουσα. Ορισμένα παροξύτονα και προπαροξύτονα ουσιαστικά δε σχηματίζουν γενική πληθυντικού, π.χ. ζέστη, χάρη, ζάχαρη (πληθ. = ζάχαρες, όταν πρόκειται για ζάχαρη σε κύβους). Αρκετά ουσιαστικά της κατηγορίας αυτής, όπως αδελφή/αδερφή, (ε)ξαδέλφη/(ε)ξαδέρφη, νύφη, Κυριακή, σχηματίζουν στον λογοτεχνικό λόγο και σε οικείο ύφος τη γενική πληθυντικού με κατάληξη σε -ών και -άδων, π.χ. αδελφών και αδελφάδων.

Σύμφωνα με το γραμμή κλίνονται τα αλλαγή, εκλογή, φωνή, ψυχή κ.ά.

Σύμφωνα με το γνώμη κλίνονται τα αγάπη, άκρη, βλάβη, βρύση, δάφνη, δίκη, νίκη, τέχνη, φήμη κ.ά.

Σύμφωνα με το χάρη κλίνονται τα βρύση, ζέστη, κόρη, λάσπη, μέθη, μέση, στάνη, στρώση, τόλμη κ.ά.

Σύμφωνα με το κάμαρη κλίνονται τα Άρτεμη, ζάχαρη (στη γεν. ενικού ζάχαρης και ζαχάρεως), κάππαρη, σίκαλη κ.ά.

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι παροξύτονα (γνώση) και προπαροξύτονα (αίτηση). Τα παροξύτονα τονίζονται σε κάθε πτώση στην ίδια συλλαβή, ενώ στα προπαροξύτονα κατεβαίνει ο τόνος σε κάθε πτώση του πληθυντικού αριθμού κατά μία συλλαβή.

Σύμφωνα με το γνώση κλίνονται τα δύση, κλήση, κλίση, λύση, νύξη, σκέψη, τάξη, τάση, φύση, ψύξη κ.ά.

Σύμφωνα με το αίτηση κλίνονται τα ακρόπολη, ανάγνωση, άνοιξη, βάφτιση, δήλωση, θέληση, κλείδωση, μήνυση, Νεάπολη, υπόθεση, ύφεση κ.ά.

Σχεδόν όλα τα ουσιαστικά της κατηγορίας αυτής, συνήθως στο τυπικό ύφος ή και σε στερεότυπες εκφράσεις λόγιας προέλευσης, σχηματίζουν στη γενική ενικού και τύπο με κατάληξη σε -εως. Στην περίπτωση των προπαροξύτονων κατεβάζουν και τον τόνο κατά μία συλλαβή,(Το οικόπεδό εντάχθηκε στο σχέδιο πόλεως. Εκπαίδευση εξ αποστάσεως)

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι οξύτονα (οδός), παροξύτονα (ψήφος) και προπαροξύτονα (μέθοδος).

Τα οξύτονα και τα παροξύτονα τονίζονται σε κάθε πτώση στην ίδια συλλαβή, ενώ στα προπαροξύτονα μετακινείται ο τόνος στη γενική ενικού και πληθυντικού, καθώς και στην αιτιατική του πληθυντικού, στην παραλήγουσα.

Κλίνονται όπως και τα αρσενικά ουσιαστικά σε -ος.

Η κλητική των ουσιαστικών αυτής της κατηγορίας χρησιμοποιείται πάρα πολύ σπάνια. Παρουσιάζει στον ενικό αριθμό κατάληξη σε -ε και σε -ο, π.χ. κιβωτό, Κύπρο, αλλά και πάροδε, λεωφόρε.

Η ονομαστική και η αιτιατική πληθυντικού έχουν κι έναν τύπο με κατάληξη -ες, π.χ. οι μέθοδες, τις μέθοδες.

Σύμφωνα με το οδός κλίνονται τα ατραπός, οδός, στενωπός κ.ά.

Σύμφωνα με το ψήφος κλίνονται τα άμμος, λεωφόρος κ.ά.

Σύμφωνα με το μέθοδος κλίνονται τα άνοδος, διάλεκτος, Κόρινθος, παράγραφος, πρόοδος, σύνοδος κ.ά.

Τα ουσιαστικά αυτών των κατηγοριών είναι μόνο οξύτονα.

Τονίζονται στην ίδια συλλαβή σε όλες τις πτώσεις και των δύο αριθμών.

Σύμφωνα με το μαμά κλίνονται τα γιαγιά, κυρά, νταντά κ.ά.

Σύμφωνα με το αλεπού κλίνονται τα πολυλογού, γλωσσού, μαϊμού κ.ά.

Τα ουσιαστικά της κατηγορίας αυτής έχουν μόνο ενικό αριθμό και είναι οξύτονα και παροξύτονα. Τονίζονται στην ίδια συλλαβή σε κάθε πτώση.

Σύμφωνα με το πειθώ κλίνονται τα ηχώ, Καλυψώ, Λητώ, φειδώ κ.ά.

Σύμφωνα με το Μάρω κλίνονται τα Διαμάντω, Φρόσω κ.ά.

Σήμερα απαντά συχνότερα στη γενική του ενικού η αρχαιοελληνική κατάληξη -ους

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι οξύτονα (φυτό), παροξύτονα (δέντρο) και προπαροξύτονα (άτομο).

Τα προπαροξύτονα διακρίνονται σε δύο υποκατηγορίες:

α) σε όσα ο τόνος τους παραμένει στην ίδια συλλαβή σε κάθε πτώση και των δύο αριθμών και

β) σε όσα κατεβάζουν τον τόνο κατά μία συλλαβή στη γενική ενικού και πληθυντικού.

Σύμφωνα με το φυτό κλίνονται τα Μεξικό, νερό, παγωτό, χωριό κ.ά.

Σύμφωνα με το δέντρο κλίνονται τα βιβλίο, θρανίο, σύννεφο, Τορίνο κ.ά.

Σύμφωνα με το δωμάτιο κλίνονται τα αυτοκίνητο, άτομο, έπιπλο, κείμενο κ.ά.

Ορισμένα προπαροξύτονα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας έχουν δύο τύπους στη γενική ενικού και πληθυντικού: έναν με τόνο στην παραλήγουσα, που χρησιμοποιείται στο τυπικό ύφος, και έναν με τόνο στην προπαραλήγουσα, που χρησιμοποιείται σε ουδέτερο και οικείο ύφος, π.χ. αμύγδαλου και αμυγδάλου, αμύγδαλων και αμυγδάλων, σε φράσεις όπως Σοκολάτα αμυγδάλου, αλλά Οι φλοιοί των αμύγδαλων είναι μαλακοί. Καραμέλες βουτύρου, αλλά Η παραγωγή βούτυρου είναι φέτος πολύ μεγάλη. Mερικά από τα πιο συνηθισμένα στον λόγο ουσιαστικά που παρουσιάζουν αυτούς τους δύο τύπους είναι τα εξής: αμύγδαλο, ατμόπλοιο, βούτυρο, γόνατο, δάχτυλο, ποδήλατο, πρόβατο

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι οξύτονα (νησί) και παροξύτονα (σπίτι). Το μόνο προπαροξύτονο είναι το φίλντισι.

Στα παροξύτονα μετακινείται ο τόνος στη γενική ενικού και πληθυντικού στη λήγουσα.

Στη γενική ενικού του προπαροξύτονου «φίλντισι», το οποίο δεν έχει πληθυντικό, μετακινείται ο τόνος.

Τα υποκοριστικά σε -άκι και -ούλι δε σχηματίζουν τύπους στη γενική ενικού και πληθυντικού. Μπορούν όμως να δανειστούν τους αντίστοιχους τύπους από το ουσιαστικό, π.χ. το σπιτάκι, του σπιτιού, τα σπιτάκια, των σπιτιών.

Τα ουσιαστικά σε -άι και -όι σχηματίζουν τη γενική ενικού και όλες τις πτώσεις του πληθυντικού προσθέτοντας ενός γ πριν από την κατάληξη, π.χ. τσάι-τσαγιού, ρολόι-ρολόγια.

Το ουσιαστικό πρωί κλίνεται με ιδιαίτερο τρόπο.

Γράφονται με υ τα ουσιαστικά βράδυ, δάκρυ, στάχυ, δίχτυ, δόρυ, οξύ. Το ουσιαστικό μέλι σχηματίζει στη γενική ενικού και τον τύπο μέλιτος, που χρησιμοποιείται στις στερεότυπες εκφράσεις ταξίδι του μέλιτος και μήνας του μέλιτος.

Σύμφωνα με το νησί κλίνονται τα ουσιαστικά αρνί, πουλί, παιδί, χαρτί, ψωμί κ.ά.

Σύμφωνα με το σπίτι κλίνονται τα αγόρι, κορίτσι, λουλούδι, παπούτσι, χέρι κ.ά.

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι παροξύτονα και προπαροξύτονα. Στα παροξύτονα μετακινείται ο τόνος στη γενική πληθυντικού στη λήγουσα.

Στα προπαροξύτονα ο τόνος αλλάζει θέση στη γενική πληθυντικού στη λήγουσα, ενώ στη γενική ενικού και στην ονομαστική, αιτιατική και κλητική πληθυντικού μετακινείται στην παραλήγουσα.

Η κλητική του ενικού και πληθυντικού δε χρησιμοποιείται συχνά στον λόγο.

Σύμφωνα με το δάσος κλίνονται τα άλσος, βέλος, γένος, τέλος, χρέος κ.ά. Εξαίρεση αποτελούν τα ουσιαστικά άνθος, όρος και χείλος, τα οποία σχηματίζουν τη γενική πληθυντικού σε -έων: ανθέων, ορέων, χειλέων.

Σύμφωνα με το μέγεθος κλίνονται τα έδαφος, στέλεχος κ.ά.

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι παροξύτονα (πράγμα) και προπαροξύτονα (μάθημα).

Η γενική ενικού και η ονομαστική, η αιτιατική και η κλητική πληθυντικού τονίζονται πάντοτε στην προπαραλήγουσα, ενώ η γενική πληθυντικού πάντοτε στην παραλήγουσα.

Ορισμένα ουσιαστικά σχηματίζουν πτώσεις μόνο στον πληθυντικό, π.χ. γεράματα, τρεχάματα, χαιρετίσματα κ.ά.

Η κλητική του ενικού και πληθυντικού δε χρησιμοποιείται συχνά στον λόγο.

Σύμφωνα με το πράγμα κλίνονται τα γράμμα, κλίμα, σώμα, χρώμα κ.ά.

Σύμφωνα με το μάθημα κλίνονται τα παράπηγμα, σύνταγμα κ.ά.

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι προπαροξύτονα. Τονίζονται σε κάθε πτώση στην προπαραλήγουσα, εκτός από τη γενική πληθυντικού, όπου τονίζονται στην παραλήγουσα.

Η γενική πληθυντικού και η κλητική και των δύο αριθμών δεν απαντούν συχνά στον λόγο.

Σύμφωνα με το γράψιμο κλίνονται τα βάψιμο, δέσιμο, φταίξιμο κ.ά.

Τα ουσιαστικά που ακολουθούν στην κλίση το τέρας είναι παροξύτονα και τονίζονται στη γενική ενικού, ονομαστική, αιτιατική και κλητική πληθυντικού στην προπαραλήγουσα. Παρόμοια κλίνονται και τα γήρας, κρέας, πέρας κ.ά.

Τα ουσιαστικά που ακολουθούν στην κλίση το καθεστώς είναι οξύτονα και παροξύτονα. Τονίζονται παντού στην ίδια συλλαβή, αλλά στη γενική πληθυντικού κυρίως στην παραλήγουσα. Παρόμοια κλίνονται και τα αεριόφως, γεγονός, ημίφως, λυκόφως. Εξαιρείται το φως, που τονίζεται στη γενική ενικού στη λήγουσα.

Στην κατηγορία αυτή τα ουσιαστικά είναι οξύτονα (ον, μηδέν) και παροξύτονα (φωνήεν). Τονίζονται παντού στην ίδια συλλαβή, εκτός από τη γενική πληθυντικού των παροξύτονων, όπου ο τόνος κατεβαίνει μία συλλαβή. Στη γενική πληθυντικού τονίζονται πάντοτε στην παραλήγουσα.

Τα ουσιαστικά «το παν» και «το μηδέν» αποτελούν εξαίρεση, που τονίζονται στη γενική ενικού στη λήγουσα (του παντός, του μηδενός).

Το «μηδέν» δεν έχει πληθυντικό· στη θέση του χρησιμοποιούμε τον πληθυντικό του «μηδενικό».

Σύμφωνα με το ον κλίνονται και τα ανακοινωθέν, παρελθόν, παρόν, προϊόν, προσόν, συμβάν κ.ά.

Σύμφωνα με το φωνήεν κλίνονται και τα ενδιαφέρον, καθήκον, μέλλον, περιβάλλον, σύμπαν, συμφέρον κ.ά.

Η γενική πληθυντικού του «ήπαρ» και οι κλητικές των δύο ουσιαστικών αυτής της ομάδας σπάνια χρησιμοποιούνται.

Το επίθετο προσδίδει συνήθως στο ουσιαστικό που συνοδεύει ένα γνώρισμα, μια ιδιότητα ή μια ποιότητα, π.χ. Το πέτρινο σπίτι. Η προσεκτική ανάγνωση.

Το επίθετο ακολουθεί το ουσιαστικό του στο γένος, στον αριθμό και στην πτώση.

Θέση του επιθέτου

Η θέση του επιθέτου στην πρόταση δεν είναι σταθερή. Συνήθως τοποθετείται στο λόγο πριν από το ουσιαστικό, αλλά μπορεί να τοποθετείται και μετά από αυτό, π.χ. Ήταν ένα ήσυχο απόγευμα, αλλά και Ήταν ένα απόγευμα ήσυχο. Κάτι ανάλογο γίνεται, όταν μεταξύ ουσιαστικού και επιθέτου μεσολαβεί το ρήμα είμαι, π.χ. Οι πλανήτες είναι ετερόφωτοι, αλλά και Ετερόφωτοι είναι οι πλανήτες.

Το επίθετο συχνά χρησιμοποιείται με πρόταξη του άρθρου χωρίς το ουσιαστικό, όταν εννοείται από τους συμμετέχοντες στη συζήτηση, π.χ. Τα μικρά να έλθουν μπροστά (εννοείται παιδιά). Οι ηλικιωμένοι να περάσουν δεξιά και οι νέοι στα αριστερά (εννοείται άνθρωποι). Στην περίπτωση αυτή τα επίθετα λειτουργούν ως ουσιαστικά. Γενικά, η διάκριση μεταξύ επιθέτου και ουσιαστικού δεν είναι πάντα εύκολη, γιατί μπορεί η ίδια λέξη να λειτουργεί άλλοτε ως επίθετο και άλλοτε ως ουσιαστικό, π.χ.

Τα εισοδήματά του προέρχονται από μισθωτές υπηρεσίες (επίθετο). Άρχισαν οι διαμαρτυρίες των μισθωτών (ουσιαστικό). Έφερε νέα πράγματα (επίθετο). Έφερε καλά νέα (ουσιαστικό).

Σε αυτή την περίπτωση περιλαμβάνονται επίσης πολλές λέξεις που δηλώνουν διάφορες ιδιότητες αλλά κυρίως καταγωγή από κάποια γεωγραφική περιοχή ή εθνική καταγωγή. Οι λέξεις αυτές αναφέρονται είτε μόνο στο αρσενικό γένος είτε μόνο στο θηλυκό είτε και στα δύο γένη και σπανιότερα και στα τρία, π.χ. η Αθηναία υπάλληλος (επίθετο), αλλά και η Αθηναία (ουσιαστικό). Ο Μεξικάνος αθλητής (επίθετο), αλλά και ο Μεξικάνος (ουσιαστικό).

Το γένος των επιθέτων

Το επίθετο παίρνει το γένος του ουσιαστικού που προσδιορίζει, π.χ. Η καθαρή σελίδα. Ο καθαρός πίνακας. Το καθαρό δωμάτιο.

Μορφολογία

Τα περισσότερα επίθετα έχουν διαφορετική μορφή στο αρσενικό, στο θηλυκό και στο ουδέτερο γένος. Ορισμένα, τα οποία είναι στην πλειονότητά τους δάνεια από ξένες γλώσσες, διαθέτουν μόνο έναν τύπο και για τα τρία γένη, π.χ. Ο μοβ φάκελος. Η μοβ κορδέλα. Το μοβ ύφασμα. Η μορφή αυτών των επιθέτων παραμένει αναλλοίωτη σε όλα τα γένη και τις πτώσεις.

Η κλίση των επιθέτων έχει ομοιότητες με την κλίση των ουσιαστικών που έχουν τις ίδιες καταλήξεις.

Ανάλογα με τις καταλήξεις τους στα τρία γένη, τα επίθετα κατατάσσονται σε τρικατάληκτα (π.χ. ο όμορφος, η όμορφη, το όμορφο), δικατάληκτα (π.χ. ο ακριβής, η ακριβής, το ακριβές) και μονοκατάληκτα (π.χ. ο μπλε, η μπλε, το μπλε)

Ανάλογα με το αν διατηρούν τον ίδιο αριθμό συλλαβών κατά την κλίση τους, τα επίθετα κατατάσσονται σε ισοσύλλαβα (π.χ. ο ήσυχος, του ήσυχου) και ανισοσύλλαβα (π.χ. ο παρών, του παρόντος).

Ορθογραφία-Τονισμός

Στα επίθετα ο τόνος διατηρείται κατά κανόνα στην ίδια συλλαβή, π.χ. ο όμορφος κήπος, του όμορφου κήπου, οι όμορφοι κήποι. Μερικές φορές, συνήθως σε τυπικό ύφος, ο τόνος των επιθέτων που τονίζονται στην προπαραλήγουσα μετακινείται, π.χ. Το βιβλίο των αγρίων ζώων.

Επίθετα σε:

-ος, -η, -ο // -ος, -α, -ο // -ος, -ια, -ο

-ύς, -ιά, -ύ, σε -ύς, -εία, -ύ και σε -ής, -ιά, -ί // -ης, -α, -ικο και σε -άς/-ής, -ού, -άδικο/-ήδικο

-ης, -ης, -ες // -ων, -ουσα, -ον // -ων/-ονας, -ων, -ον

-θεις, -θείσα, -θέν // -σας, -σασα, -σαν

Στην κατηγορία αυτή ανήκουν επίθετα που προέρχονται συνήθως από ξένες γλώσσες και έχουν τον ίδιο μορφολογικό τύπο σε κάθε πτώση και των τριών γενών. Μερικά από τα επίθετα αυτά είναι τα εξής: κομπλέ, μοβ, μπεζ, μπλε, ριγέ, σικ.

ΕΠΙΘΕΤΑ ΣΕ -ος –η –ο ΤΡΙΓΕΝΗ ΚΑΙ ΤΡΙΚΑΤΑΛΗΚΤΑ

Στην κατηγορία αυτή τα επίθετα είναι οξύτονα (ταπεινός, ταπεινή, ταπεινό), παροξύτονα (άσπρος, άσπρη, άσπρο) και προπαροξύτονα (άδικος, άδικη, άδικο).

α) Τα περισσότερα επίθετα της κατηγορίας αυτής έχουν σύμφωνο πριν από την κατάληξη, π.χ. άδικ-ος, ακριβ-ός, ταπειν-ός

β) Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται επίσης τα οξύτονα και προπαροξύτονα που έχουν φωνήεν πριν από την κατάληξη, όχι όμως [i] ι, υ, ει, οι, π.χ. αραι-ός, στερε-ός, όγδο-ος κ.ά.

Σύμφωνα με το άδικος, άδικη, άδικο κλίνονται και οι μετοχές στην παθητική φωνή σε -ος, -η, -ο, π.χ. διαβασμένος, γραμμένος, κουρασμένος κ.ά.

Ο τόνος σχεδόν πάντοτε παραμένει στην ίδια συλλαβή. Όμως, σε κάποιες περιπτώσεις, στη γενική του ενικού και του πληθυντικού και στην αιτιατική του πληθυντικού αριθμού των προπαροξύτονων επιθέτων, κυρίως σε στερεότυπες εκφράσεις λόγιας προέλευσης ή στο τυπικό ύφος, ο τόνος μετακινείται στην παραλήγουσα, π.χ. Επίλυση διαφόρων (αντί διάφορων) προβλημάτων. Αθωώθηκε εξαιτίας του προτέρου εντίμου (αντί έντιμου) βίου του. Η μετακίνηση του τόνου στη γενική του ενικού και στη γενική και αιτιατική του πληθυντικού θεωρείται κανονική, όταν το επίθετο χρησιμοποιείται ως ουσιαστικό, π.χ. Κάλεσε όλους τους αθανάτους (αντί αθάνατους). Ρώτησε τον γιατρό για την πορεία της υγείας του αρρώστου (αντί άρρωστου). Η διαφοροποίηση αυτή τείνει σήμερα να σχετιστεί στον προφορικό λόγο με τη διαφοροποίηση του ύφους του ομιλητή (τόνος στην προπαραλήγουσα = ουδέτερο ή οικείο ύφος, τόνος στην παραλήγουσα = τυπικό ύφος).

Τα επίθετα που το θέμα τους λήγει σε -ρ και μερικά επίθετα των οποίων το θέμα λήγει σε φωνήεν σχηματίζουν σε κάποιες περιπτώσεις, συνήθως σε στερεότυπες εκφράσεις λόγιας προέλευσης, το θηλυκό με κατάληξη -α, π.χ. Οι βουλευτές της αριστεράς (αντί αριστερής) πτέρυγας. Οδηγήθηκε σε βεβαία (αντί βέβαιη) ήττα.

Ορισμένα επίθετα, που δηλώνουν εθνική προέλευση, εμφανίζονται στο λόγο με διαφορετικό τονισμό, π.χ. Βουλγάρικο τυρί, αλλά και Ο βουλγαρικός στρατός. Η αμερικάνικη κυριαρχία, αλλά και Η αμερικανική βοήθεια. Η διαφοροποίηση αυτή είναι τις περισσότερες φορές τυχαία. Σπανιότερα γίνεται για λόγους ύφους. Σ' αυτές τις περιπτώσεις το επίθετο που τονίζεται στη λήγουσα συναντάται σε τυπικό ύφος.

ΕΠΙΘΕΤΑ ΣΕ -ος –α –ο ΤΡΙΓΕΝΗ ΚΑΙ ΤΡΙΚΑΤΑΛΗΚΤΑ

Η ομάδα αυτή περιλαμβάνει επίθετα σε -ος με θέμα που καταλήγει σε οποιαδήποτε πραγμάτωση του φωνήματος [i] (ι, υ, ει, οι), τονιζόμενου ή άτονου, ή σε οποιοδήποτε άλλο τονιζόμενο φωνήεν.

Σε σύγκριση με τα επίθετα σε -ος, -η, -ο, η μόνη μορφολογική διαφορά αυτής της ομάδας βρίσκεται στους τύπους του θηλυκού ενικού, στην κατάληξη των οποίων υπάρχει πάντα το -α στη θέση του -η.

Σύμφωνα με το νέος-νέα-νέο κλίνονται τα αιώνιος, γκρίζος, καινούριος, μοντέρνος, σκούρος, καθώς και τα επίθετα που λήγουν στα επιθήματα -ούχος, -φόρος, -ούργος, π.χ. ταλαντούχος, κερδοφόρος, ραδιούργος κ.ά.

Σύμφωνα με το τίμιος-τίμια-τίμιο κλίνονται τα άδειος, αστείος, κρύος, σπάνιος, τεράστιος κ.ά. καθώς και τα επίθετα σε -ένιος, -ίσιος, π.χ. μαρμαρένιος, βελουδένιος, αρνίσιος, βουνίσιος.

Στον τονισμό των επιθέτων σε -ος, -α, -ο συμβαίνει αυτό που συμβαίνει και στα επίθετα σε -ος, -η, -ο. Ο τόνος δηλαδή παραμένει σε κάθε πτώση κανονικά στην ίδια συλλαβή. Όμως στη γενική του ενικού και πληθυντικού, καθώς και στην αιτιατική του πληθυντικού αριθμού, στα προπαροξύτονα επίθετα, σε κάποιες περιπτώσεις, κυρίως στο τυπικό ύφος, ο τόνος μετακινείται στην παραλήγουσα, π.χ. Ανακάλυψη πλουσίων (αντί πλούσιων) κοιτασμάτων. Ήταν άτομο μετρίου (αντί μέτριου) αναστήματος. Η μετακίνηση του τόνου στη γενική του ενικού και στη γενική και αιτιατική του πληθυντικού θεωρείται κανονική, όταν το επίθετο χρησιμοποιείται ως ουσιαστικό, π.χ. Υπάρχουν δέκα θέσεις ορθίων. Είναι ασφαλισμένος του Δημοσίου. Η διαφοροποίηση αυτή τείνει σήμερα να συσχετιστεί στον προφορικό λόγο με τη διαφοροποίηση του ύφους του ομιλητή (τόνος στην προπαραλήγουσα = ουδέτερο και οικείο ύφος, τόνος στην παραλήγουσα = τυπικό ύφος).

Κάποια επίθετα της ομάδας αυτής, όπως τα βόρειος, έγγειος, ειδοποιός, νότιος, χρησιμοποιούνται στο λόγο και ως δικατάληκτα, με τους τύπους του θηλυκού να συμπίπτουν με τους τύπους του αρσενικού, π.χ. Η Βόρειος Αμερική, αλλά και Η Βόρεια Αμερική. Η έγγειος ιδιοκτησία, αλλά και– σπανιότερα– Η έγγεια ιδιοκτησία. Το επίθετο ειδοποιός χρησιμοποιείται σχεδόν αποκλειστικά στη στερεότυπη έκφραση η ειδοποιός διαφορά.

ΕΠΙΘΕΤΑ ΣΕ -ος –ια –ο ΤΡΙΓΕΝΗ ΚΑΙ ΤΡΙΚΑΤΑΛΗΚΤΑ

Η ομάδα αυτή διαφοροποιείται από τα επίθετα σε -ος, -η, -ο μόνο στο θηλυκό του ενικού, οι οποίοι λήγουν σε -ια και όχι σε -η.

Σύμφωνα με το γλυκός-γλυκιά-γλυκό κλίνονται τα γνωστικός, ελαφρός, φτωχός (οξύτονα), φρέσκος (παροξύτονο), βρόμικος (προπαροξύτονο) κ.ά.

Τα περισσότερα από τα επίθετα της ομάδας αυτής, όταν χρησιμοποιούνται στο τυπικό ύφος, σχηματίζουν το θηλυκό του ενικού αριθμού με κατάληξη -η αντί -ια και ακολουθούν την κλίση που έχουν το θηλυκό της ομάδας των επιθέτων σε -ος, -η, -ο, π.χ. Έχει μια κακιά πεθερά, αλλά Διήνυσε μια κακή πορεία. Είναι μια θηλυκιά αλεπού, αλλά Έχει θηλυκή σκέψη.

ΕΠΙΘΕΤΑ ΣΕ -ύς, -ιά, -ύ, σε -ύς, -εία, -ύ και σε -ής, -ιά, -ί ΤΡΙΓΕΝΗ ΚΑΙ ΤΡΙΚΑΤΑΛΗΚΤΑ

Όλα τα επίθετα της ομάδας αυτής είναι οξύτονα.

Οι τύποι της γενικής του ενικού και του πληθυντικού αριθμού του αρσενικού και του ουδέτερου γένους απαντούν σπάνια.

Τα επίθετα της ομάδας σε -ύς, -εία, -ύ διατηρούν στους περισσότερους τύπους τη μορφολογία που είχαν στην αρχαία ελληνική και απαντούν συνήθως σε στερεότυπες εκφράσεις λόγιας προέλευσης και σε ύφος τυπικό.

Σύμφωνα με το βαρύς-βαριά-βαρύ κλίνονται τα βαθύς, ελαφρύς, μακρύς, παχύς, φαρδύς κ.ά.

Σύμφωνα με το βραχύς-βραχεία-βραχύ κλίνονται τα αμβλύς, δριμύς, ευθύς, θρασύς, οξύς, ταχύς κ.ά.

Σύμφωνα με το χρυσαφής-χρυσαφιά-χρυσαφί κλίνονται τα βυσσινής, θαλασσής, ουρανής, πορτοκαλής, σταχτής κ.ά.

Η γενική του ενικού και πληθυντικού αριθμού, ενώ απαντά σπάνια στο λόγο, έχει μια ποικιλία τύπων, οι οποίοι καθορίζονται είτε από το ύφος του λόγου μέσα στο οποίο εντάσσονται είτε από την έκφραση στην οποία χρησιμοποιούνται. Χρησιμοποιούνται συχνά σε οικείο ή ουδέτερο ύφος τύποι γενικής με καταλήξεις σε -ιού, -ύ και -ιών (του βαριού / βαρύ, των βαριών), ενώ σε πολύ τυπικό ύφος και σε στερεότυπες εκφράσεις λόγιας προέλευσης εμφανίζονται τύποι σε -έος και -έων, π.χ. Καθρεφτίστηκε στα νερά του βαθιού πηγαδιού. Έφτασε στη μέση του βαθύ κόλπου. Μετατροπή του ευθύ λόγου αλλά και του ευθέος λόγου. Eίναι πυγμάχος βαρέων βαρών. Ορισμένα από τα επίθετα της ομάδας σε -ύς, -ιά, -ύ παρουσιάζουν στην ονομαστική, αιτιατική και κλητική του πληθυντικού αριθμού, του αρσενικού και του ουδετέρου, κατά κανόνα σε τυπικό ύφος, τους μορφολογικούς τύπους που έχουν τα επίθετα σε -ύς, -εία, -ύ, π.χ. Η νέα ελληνική δεν έχει δασείς φθόγγους. Τον διαπέρασαν οι τραχείς ήχοι μιας άρρυθμης μουσικής.

ΕΠΙΘΕΤΑ ΣΕ -ης, -α, -ικο και σε -άς/-ής, -ού, -άδικο/-ήδικο (ανισοσύλλαβα) ΤΡΙΓΕΝΗ ΚΑΙ ΤΡΙΚΑΤΑΛΗΚΤΑ

Τα αρσενικά και θηλυκά επίθετα σε -ης, -α, -ικο τονίζονται στην παραλήγουσα, ενώ τα αντίστοιχα αρσενικά και θηλυκά της ομάδας επιθέτων σε -άς/-ής, -ού, -άδικο/-ήδικο είναι οξύτονα.

Η γενική πληθυντικού του θηλυκού της ομάδας των επιθέτων σε -ης, -α, -ικο δεν έχει τύπο.

Σύμφωνα με το μικρούλης-μικρούλα-μικρούλικο κλίνονται τα: ζαβολιάρης, ζηλιάρης, κοντούλης, παραπονιάρης, πεισματάρης κ.ά.

Σύμφωνα με το υπναράς-υπναρού-υπναράδικο κλίνονται τα επίθετα: α) με κατάληξη αρσενικού σε -άς, π.χ. κοιλαράς, λογάς, παραμυθάς, φωνακλάς κ.ά., β) με κατάληξη αρσενικού σε -τζής, π.χ. καβγατζής, τζαμπατζής κ.ά. και γ) με κατάληξη αρσενικού σε -λής, π.χ. μερακλής, μπελαλής κ.ά.

Ορισμένα επίθετα σε -ούλης, κατά κανόνα υποκοριστικά, σχηματίζουν ουδέτερο και σε -ούλι, π.χ. φτωχούλης, φτωχούλα, φτωχούλικο και φτωχούλι.

Ορισμένα επίθετα της ομάδας σε -ης, -α, -ικο σχηματίζουν το θηλυκό με κατάληξη -ούσα ή -ού, π.χ. μαυρομάτης-μαυρομάτα και μαυροματού και μαυροματούσα.

ΕΠΙΘΕΤΑ ΣΕ -ης –ης –ες ΤΡΙΓΕΝΗ ΚΑΙ ΔΙΚΑΤΑΛΗΚΤΑ

Τα επίθετα που ακολουθούν στην κλίση το διεθνής-διεθνής-διεθνές κρατούν σε κάθε πτώση τον τόνο στη λήγουσα.

Τα επίθετα που ακολουθούν στην κλίση το συνήθης-συνήθης-σύνηθες ανεβάζουν τον τόνο στην προπαραλήγουσα, στην ονομαστική, αιτιατική και κλητική στον ενικό αριθμό του ουδετέρου.

Η κλητική των επιθέτων αυτής της κατηγορίας χρησιμοποιείται πολύ σπάνια.

Σύμφωνα με το διεθνής-διεθνής-διεθνές κλίνονται τα αβλαβής, επιμελής, ειλικρινής, ευτυχής, υγιής κ.ά.

Σύμφωνα με το συνήθης-συνήθης-σύνηθες κλίνονται τα αυτάρκης, επιμήκης, κακοήθης κ.ά.

ΕΠΙΘΕΤΑ ΣΕ -ων –ουσα –ον ΤΡΙΓΕΝΗ ΚΑΙ ΤΡΙΚΑΤΑΛΗΚΤΑ

Η κλητική χρησιμοποιείται πολύ σπάνια και σε πολύ ειδικές περιπτώσεις.

Σε κάποια επίθετα αυτής της ομάδας, η γενική πληθυντικού του θηλυκού χρησιμοποιείται ελάχιστα.

Σύμφωνα με το ενδιαφέρων-ενδιαφέρουσα-ενδιαφέρον κλίνονται τα δευτερεύων, επείγων, επιβλέπων, εποπτεύων, μέλλων, πρωτεύων κ.ά.

Σύμφωνα με το απών-απούσα-απόν κλίνονται τα αποτυχών, επιλαχών, επιτυχών, παρών, τυχών κ.ά.

ΕΠΙΘΕΤΑ ΣΕ -ων –ουσα –ον ΤΡΙΓΕΝΗ ΚΑΙ ΔΙΚΑΤΑΛΗΚΤΑ

Τα επίθετα αυτής της κατηγορίας είναι λίγα στη νέα ελληνική γλώσσα.

Η γενική και η κλητική χρησιμοποιούνται πολύ σπάνια.

Σύμφωνα με το μετριόφρων/-ονας, μετριόφρων, μετριόφρον κλίνονται τα γενναιόφρων, δεισιδαίμων, εθνικόφρων, εμπειρογνώμων, νοήμων κ.ά.

Mερικά από τα επίθετα της ομάδας αυτής εμφανίζουν στο αρσενικό, σε ουδέτερο ύφος, μόνο την κατάληξη -ων, π.χ. νοήμων, ενώ άλλα μόνο την κατάληξη -ονας, π.χ. εμπειρογνώμονας.

Οι μορφολογικοί τύποι του ρήματος συγκροτούν δύο φωνές: την ενεργητική και την παθητική.

Η φωνή αναφέρεται μόνο στο είδος της κατάληξης.

στη ενεργητική φωνή ανήκουν όσα ρήματα έχουν στο α' ενικό του ενεστώτα κατάληξη -ω

στην παθητική φωνή ανήκουν όσα ρήματα έχουν κατάληξη στο α' ενικό του ενεστώτα σε -μαι.

Αρκετά ρήματα εμφανίζονται τόσο στην ενεργητική όσο και στην παθητική φωνή, π.χ. χτενίζω – χτενίζομαι, αγαπώ – αγαπιέμαι. Ορισμένα ρήματα έχουν μόνο ενεργητικούς τύπους, π.χ. ζω, ξυπνώ, τρέχω Υπάρχουν ρήματα που τα συναντάμε μόνο στην παθητική φωνή, π.χ. έρχομαι, φαίνομαι, και ονομάζονται αποθετικά.

Στην α΄ συζυγία ανήκουν ρήματα που τονίζονται στην παραλήγουσα της ενεργητικής π.χ. τρέχω, παίζω ή στην προπαραλήγουσα της παθητικής, π.χ. λύνομαι, γράφομαι

Στη β΄ συζυγία ανήκουν ρήματα που τονίζονται στη λήγουσα της ενεργητικής, π.χ. μιλώ, γελώ (ή στην παραλήγουσα αν είναι σε -άω, μιλάω) και στην παραλήγουσα της παθητικής, π.χ. μιλιέμαι, προσποιούμαι, φοβάμαι

διάκριση βάσει των καταλήξεών τους

Στην α' τάξη θα ανήκουν εκείνα τα ρήματα της β' συζυγίας που κλείνονται στην ενεργητική σε -ω, -ας, -α και στην παθητική σε -ιέμαι, -ιέσαι, -ιέται

Η β΄ τάξη της β΄ συζυγίας περιλαμβάνει ρήματα που κλείνονται στην ενεργητική σε -ω, -εις, -ει και στην παθητική σε -ούμαι, -είσαι, είται ή ούμαι/άμαι, -άσαι, -άται

Η διάθεση του ρήματος δηλώνει αν το υποκείμενο ενεργεί ή δέχεται μια ενέργεια ή απλώς βρίσκεται σε μια κατάσταση.

ενεργητική

ενεργητική διάθεση έχουν τα ρήματα που δηλώνουν πως το υποκείμενο ενεργεί (λάμπει, φωτίζει).

Όταν έχουμε ρήματα που δηλώνουν απλώς ενέργεια, χωρίς η ενέργεια αυτή να πηγαίνει κάπου αλλού, τότε λέμε πως το ρήμα είναι ενεργητικό αμετάβατο.

Αν η ενέργεια μεταβαίνει σε άλλο πρόσωπο ή πράγμα (γη), το ενεργητικό ρήμα είναι μεταβατικό.

Αντικείμενο λέγεται το πρόσωπο ή πράγμα (γη) στο οποίο μεταβαίνει η ενέργεια του υποκειμένου (ήλιος).

παθητική

παθητική διάθεση έχουν τα ρήματα που δηλώνουν πως το υποκείμενο δέχεται μια ενέργεια, παθαίνει κάτι από κάποιον άλλον.

Το πρόσωπο ή το πράγμα που μας δηλώνει από ποιον παθαίνει κάτι το υποκείμενο (από την ήλιο) λέγεται ποιητικό αίτιο.

μέση

μέση διάθεση έχουν τα ρήματα που δηλώνουν πως το υποκείμενο ενεργεί και η ενέργεια επιστρέφει στο ίδιο.

Θα μπορούσαμε να έχουμε και δύο υποκείμενα που ενεργούν και η ενέργεια επιστρέφει στα ίδια.

ουδέτερη

ουδέτερη διάθεση έχουν τα ρήματα που δηλώνουν πως το υποκείμενο ούτε ενεργεί ούτε δέχεται κάποια ενέργεια, απλώς βρίσκεται σε μια κατάσταση…

Οι εγκλίσεις είναι μορφές του ρήματος που εκφράζουν τη στάση του ομιλητή απέναντι σε όσα λέει.

α) προσωπικές εγκλίσεις, αυτές δηλαδή που έχουν διαφορετικούς τύπους για τα διαφορετικά πρόσωπα του ρήματος. Στις προσωπικές κατατάσσονται:

α) η οριστική,

β) η υποτακτική και

γ) η προστακτική

β) απρόσωπες εγκλίσεις, αυτές δηλαδή που διατηρούν κοινό τύπο για τα διαφορετικά πρόσωπα του ρήματος. Στις απρόσωπες εγκλίσεις κατατάσσονται:

α) το απαρέμφατο και

β) η μετοχή

Η οριστική φανερώνει κυρίως:

το πραγματικό και το βέβαιο Συχνά όμως στο λόγο παίρνει κι άλλες σημασίες. Έτσι δηλώνει:

το δυνατό και λέγεται δυνητική οριστική.Σχηματίζεται με το μόριο θα και οριστική παρατατικού ή υπερσυντέλικου.

την πιθανότητα· τότε η οριστική λέγεται πιθανολογική.Σχηματίζεται με το πιθανολογικό μόριο θα και οριστική κάθε χρόνου.

ευχή· τότε η οριστική λέγεται ευχετική. Σχηματίζεται με τα μόρια άμποτε, είθε, μακάρι να, ας και οριστική παρελθοντικού χρόνου.

παράκληση

Η οριστική του ενεστώτα χρησιμοποιείται πολλές φορές αντί για προστακτική σε εκδηλώσεις επιθυμίας που γίνονται με λεπτότητα, π.χ. Αν τελειώσω αργότερα, με παίρνεις τηλέφωνο (πάρε με τηλέφωνο).

Το να με οριστική παρατατικού χρησιμοποιείται συχνά αντί για προστακτική, για να δηλωθεί παράκληση, π.χ. Μαρία, να έκλεινες λίγο το παράθυρο (κλείσε, σε παρακαλώ).

Οριστική παρατατικού με το θα μπροστά της χρησιμοποιείται συχνά αντί για οριστική ενεστώτα σε εκφράσεις που γίνονται με λεπτότητα, π.χ. θα σου πρότεινα να διαβάσεις το άρθρο (σου προτείνω).

Η οριστική είναι έγκλιση των προτάσεων κρίσεως και έχει άρνηση μη(ν)

Η υποτακτική φανερώνει κυρίως:

α) το ενδεχόμενο και

β) το επιθυμητό

προτροπή και λέγεται προτρεπτική υποτακτική (παρ. γ) ,

παραχώρηση και λέγεται παραχαρωτική υποτακτική (παρ. δ)

ευχή· τότε η υποτακτική λέγεται ευχετική (παρ. ε). Συνοδεύεται από τις λέξεις: άμποτε, είθε, μακάρι να, ας

το δυνατό και λέγεται δυνητική υποτακτική (παρ. στ)

απορία και λέγεται απορηματική υποτακτική (παρ. ζ)

το πιθανό και λέγεται πιθανολογική υποτακτική (παρ. η)

προσταγή ή απαγόρευση και λέγεται προστακτική ή απαγορευτική υποτακτική (παρ. θ)

Η υποτακτική είναι έγκλιση των προτάσεων επιθυμίας και έχει άρνηση μη(ν) (παρ. ζ).

Η προστακτική φανερώνει:

α) προσταγή,

β) προτροπή,

γ) απαγόρευση, ή ακόμα και:

δ) παράκληση,

ε) ευχή,

στ) έντονη περιέργεια.

Η προστακτική χρησιμοποιείται στις ανεξάρτητες προτάσεις. Είναι έγκλιση των προτάσεων επιθυμίας και έχει άρνηση μη(ν)

Παρελθοντικοί χρόνοι

Ο παρατατικός δηλώνει πράξη που στο παρελθόν είχε διάρκεια ή επαναλαμβανόταν, π.χ.

Όλο το απόγευμα χθες ταξινομούσα τα βιβλία. (παρελθόν-συνέχεια)

Την προηγούμενη εβδομάδα κάθε μέρα κρατούσα σημειώσεις (παρελθόν-επανάληψη)

Ο αόριστος έχει μια πράξη ως γεγονός του παρελθόντος, π.χ.

Χθες το πρωί ταξινόμησα τα βιβλία. (παρελθόν-κάποια στιγμή

Την περασμένη εβδομάδα έγραψα την περίληψη. (παρελθόν-κάποια στιγμή)

Ο υπερσυντέλικος δηλώνει ότι μια πράξη είχε ολοκληρωθεί πριν από μια άλλη πράξη του παρελθόντος, π.χ.

Όταν έφτασες, εγώ είχα ετοιμάσει την αίθουσα. (παρελθόν-τελειωμένο πριν από κάτι άλλο)

Είχα ήδη τελειώσει το κείμενο, όταν ήρθες. (παρελθόν-τελειωμένο πριν από κάτι άλλο)

Παροντικοί χρόνοι

Ο ενεστώτας δηλώνει πράξη που διαρκεί ή επαναλαμβάνεται στο παρόν π.χ.

Όλο το πρωί ταξινομώ τα βιβλία. (τώρα-συνέχεια)

Αυτή την εβδομάδα γράφω κάθε μέρα λίγες γραμμές (επανάληψη)

Ο παρακείμενος δηλώνει πράξη που άρχισε στο παρελθόν και έχει ολοκληρωθεί ως τη στιγμή της ομιλίας, Τώρα που ήρθες, έχω ήδη ετοιμάσει την αίθουσα. (έχει τελειώσει τώρα)

Μελλοντικοί χρόνοι

Ο εξακολουθητικός μέλλοντας δηλώνει πράξη που θα έχει διάρκεια ή θα επαναλαμβάνεται στο μέλλον, π.χ.

Όλο το πρωί θα ταξινομώ τα βιβλία. (μέλλον-συνέχεια)

Την επόμενη εβδομάδα θα γράφω κάθε μέρα λίγες γραμμές. (μέλλον-επανάληψη)

Ο στιγμιαίος μέλλοντας έχει την πράξη ως μεμονωμένο μελλοντικό γεγονός, π.χ.

Αύριο το πρωί θα ταξινομήσω τα βιβλία. (μέλλον-κάποια στιγμή)

Την επόμενη εβδομάδα θα γράψω την περίληψη. (μέλλον-κάποια στιγμή)

Ο συντελεσμένος μέλλοντας δηλώνει ότι μια πράξη θα έχει ολοκληρωθεί έως ένα μεταγενέστερο σημείο, π.χ.

Όταν έρθεις, εγώ θα έχω ετοιμάσει την αίθουσα. (μέλλον-τελειωμένο μετά από κάτι άλλο)

Μέχρι το βράδυ θα έχω ολοκληρώσει την εργασία. (μέλλον-τελειωμένο μετά από κάτι άλλο)

Με κριτήριο το ποιόν ενέργειας, οι χρόνοι της οριστικής κατατάσσονται σε τρεις ομάδες:

α. μη συνοπτικοί ή εξακολουθητικοί: ενεστώτας, παρατατικός, εξακολουθητικός μέλλοντας. Παρουσιάζουν την πράξη με διάρκεια ή επανάληψη

β. συνοπτικοί ή στιγμιαίοι: αόριστος, στιγμιαίος μέλλοντας.  Παρουσιάζουν την πράξη ως ένα ενιαίο γεγονός

γ. συντελεσμένοι: παρακείμενος, υπερσυντέλικος, συντελεσμένος μέλλοντας. Δηλώνουν ότι η πράξη έχει ολοκληρωθεί.

Όταν το ρήμα βρίσκεται στην υποτακτική τότε για το ποιόν ενέργειας διακρίνουμε:

Όταν το ρήμα βρίσκεται στην προστακτική τότε για το ποιόν ενέργειας διακρίνουμε:

το μέρος που αλλάζει -ω, -εις, -ει, -ουμε, -ετε, -ουν λέγεται κατάληξη

το μέρος που παραμένει σταθερό λέγεται θέμα

ο τελευταίος φθόγγος του θέματος λέγεται χαρακτήρας,

Κατά την κλίση ορισμένων ρημάτων διαπιστώνουμε ότι σε μερικά ρήματα στον παρατατικό και στον αόριστο προστίθεται στην αρχή του ρήματος ένα επιπλέον γράμμα το έ, (ένα μόρφημα, όπως λέγεται) που το ονομάζουμε αύξηση.

α) η αύξηση μπαίνει μόνο όταν τονίζεται, π.χ. έπιανα, έπιανες, έπιανε, έπιαναν, ενώ χάνεται όταν δεν τονίζεται, π.χ. πιάναμε, πιάνατε.

β) η αύξηση μπαίνει όταν το ρήμα αρχίζει από σύμφωνο (πιάνω), ενώ δεν μπαίνει όταν το ρήμα αρχίζει από φωνήεν ή δίψηφο (αυ, ευ κ.τ.λ.), π.χ. ιδρύω > ίδρυα, εύχομαι > ευχόμουν(α), αισθάνομαι > αισθανόμουν(α).

γ) η αύξηση

Όταν βρίσκεται στην αρχή του ρήματος (έπιανα, έπιασα) και λέγεται εξωτερική αύξηση.

Όταν όμως το ρήμα είναι σύνθετο (καλοπιάνω) η αύξηση μπαίνει ανάμεσα στο α' και β΄ συνθετικό (καλο-έπιανα, καλο-έπιασα). Σε αυτή την περίπτωση η αύξηση ονομάζεται εσωτερική αύξηση. Πολλές φορές η εσωτερική αύξηση αυτή χάνεται, για παράδειγμα το ρ. καλοέπιανα, καλοέπιασα μπορούμε να το πούμε και καλόπιανα, καλόπιασα.

Εσωτερική αύξηση εμφανίζουν επίσης ρήματα που έχουν ως πρώτο συνθετικό αρχαία πρόθεση, π.χ. γράφω > υπογράφω > υπέγραφα, υπέγραψα. Στην περίπτωση αυτή το τελευταίο φωνήεν της πρόθεσης συναιρείται με το -έ- της αύξησης. Από τη συναίρεση αυτή υπερισχύει το -έ- της αύξησης.

Η αύξηση εμφανίζεται στην οριστική και απουσιάζει από τις άλλες εγκλίσεις. Πολύ συχνά ακούμε αντί του σωστού τύπου της προστακτικής διάγραψε, τον τύπο διέγραψε.

Μερικά ρήματα που αρχίζουν από σύμφωνο εμφανίζουν αύξηση -ή- αντί για -έ-. Αυτά είναι τα: θέλω > ήθελα, ξέρω > ήξερα, πίνω > ήπια, βρίσκω > έβρισκα ή ήβρα (παλιότερος τύπος)

Παρότι τα ρήματα με αρχικό φωνήεν συνήθως δεν παίρνουν αύξηση, υπάρχουν εξαιρέσεις. Αυτά είναι: έχω > είχα, έρχομαι > ήρθα, είμαι > ήμουν και το ρήμα υπάρχω που παίρνει εσωτερικά αύξηση: υπάρχω > υπήρχα.