ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ ραψωδία α

Τόσο ο Οδυσσέας όσο και ο ήρωας του έπους του Γκιλγκαμές παρουσιάζονται ως μορφές που:
α. έχουν ταξιδέψει σε πολλά μέρη,
β. έχουν γυρίσει μεγάλο μέρος του κόσμου,
γ. έχουν αποκτήσει πολλές εμπειρίες,
δ. έχουν περάσει πολλά βάσανα και δυσκολίες.

Β. ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ – ΕΡΓΑΣΙΕΣ

1. Θέματα του πρώτου και του δεύτερου προοιμίου

Στο πρώτο προοίμιο παρουσιάζονται:
α. ο βασικός ήρωας του έργου, χωρίς να αναφέρεται ακόμη το όνομά του,
β. το χρονικό σημείο από το οποίο ξεκινούν οι περιπέτειές του, δηλαδή μετά την άλωση της Τροίας,
γ. τα παθήματα του ήρωα και των συντρόφων του, με έμμεσο τρόπο,
δ. η αιτία για την οποία χάθηκαν οι σύντροφοί του, εξαιτίας των δικών τους λαθών,
ε. ο χαρακτήρας του ήρωα, τόσο άμεσα (με τον χαρακτηρισμό «πολύτροπος») όσο και έμμεσα, από την προσπάθειά του να σώσει τους συντρόφους του.

Στο δεύτερο προοίμιο μαθαίνουμε ότι:
α. οι περισσότεροι αρχηγοί του Τρωικού πολέμου έχουν επιστρέψει στην πατρίδα τους, σε αντίθεση με τον Οδυσσέα,
β. η επιστροφή του καθυστερεί επειδή τον κρατά κοντά της η Καλυψώ,
γ. ο ήρωας μένει μαζί της χωρίς τη θέλησή του, αφού επιθυμεί βαθιά να γυρίσει στην πατρίδα και στη γυναίκα του,
δ. τελικά θα επιστρέψει, αλλά και εκεί θα τον περιμένουν νέες δοκιμασίες,
ε. ο μόνος θεός που τον εχθρεύεται είναι ο Ποσειδώνας,
στ. αποκαλύπτεται για πρώτη φορά το όνομα του ήρωα: Οδυσσέας.

2. Ποιοι εμποδίζουν και ποιοι βοηθούν τον νόστο του Οδυσσέα

Την επιστροφή του Οδυσσέα δυσκολεύουν η Καλυψώ, που τον κρατά κοντά της παρά τη θέλησή του, επειδή τον αγαπά, και ο Ποσειδώνας, ο οποίος είναι εξαιρετικά θυμωμένος μαζί του και τον καταδιώκει στη θάλασσα. Αντίθετα, όλοι οι υπόλοιποι θεοί αποφασίζουν να τον βοηθήσουν, γιατί τον συμπονούν και θεωρούν ότι έχει έρθει η ώρα να γυρίσει στην Ιθάκη.

3. Λέξεις και φράσεις με μεταφορική σημασία

Μεταφορικά χρησιμοποιούνται οι εξής εκφράσεις:

«τον άντρα», αντί για τις περιπέτειες του άντρα,
«πάτησε», αντί για «κατέκτησε»,
«σηκώνοντας το βάρος», αντί για «έχοντας την ευθύνη»,
«χάθηκαν», αντί για «πέθαναν»,
«πήγαν», αντί για «τόλμησαν»,
«τους άρπαξε», αντί για «τους στέρησε»,
«της θάλασσας τη μάχη», αντί για τις δυσκολίες της θάλασσας,
«κρεμούσε τον θυμό του», αντί για «ήταν πολύ οργισμένος».

4. Αρχή της αφήγησης και τεχνική in medias res

Η Μούσα αρχίζει να διηγείται τις περιπέτειες του Οδυσσέα από τη στιγμή που εκείνος έχει ναυαγήσει στην Ωγυγία και ζει κοντά στην Καλυψώ, νοσταλγώντας την πατρίδα και τη γυναίκα του.
Ο ποιητής επιλέγει να ξεκινήσει από το πιο κρίσιμο σημείο της ιστορίας και στη συνέχεια επιστρέφει στα παλαιότερα γεγονότα. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργεί ένταση, κρατά το ενδιαφέρον του αναγνώστη και τον ωθεί να συνεχίσει για να μάθει πώς εξελίσσονται τα γεγονότα.

5. Αντιθέσεις στο έπος

Στην Οδύσσεια συναντάμε έντονες αντιθέσεις:

ο Οδυσσέας αντιπαραβάλλεται με τους συντρόφους του,
έπειτα συγκρίνεται με τους άλλους αρχηγούς που έχουν ήδη επιστρέψει στα σπίτια τους,
τέλος, ο Ποσειδώνας αντιτίθεται στους υπόλοιπους θεούς.
Οι αντιθέσεις αυτές βοηθούν τον αναγνώστη να κατανοήσει καλύτερα τους χαρακτήρες και τις καταστάσεις.

Γ. ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ

Στο πρώτο προοίμιο ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως καστροκατακτητής, πολύπαθος, πολύτροπος, πολύπειρος, κοσμογυρισμένος και φιλέταιρος. Επιπλέον, η Μούσα αναφέρεται στον διπλό πόθο του ήρωα: την επιστροφή στην πατρίδα του και την επανένωση με τη γυναίκα του.
Οι λέξεις που δεν χρησιμοποιούνται είναι: έξυπνος, ήρωας.

ΕΝΟΤΗΤΑ 2

Α. ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

Να συσχετίσετε όσα σχετικά με τη μοίρα / «το γραφτό» λέγονται στους στίχους 36-39 και στην παραπάνω λαϊκή παράδοση και να εντοπίσετε τις διαφορές.

Οι Μοίρες της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, γνωστές ήδη από τη Θεογονία του Ησίοδος, είναι τρεις και ρυθμίζουν ολόκληρη τη ζωή του ανθρώπου από τη γέννηση έως τον θάνατο. Η Κλωθώ υφαίνει το νήμα της ζωής, η Λάχεση το μετρά και καθορίζει τι θα τύχει στον καθένα, ενώ η Άτροπος το κόβει όταν έρθει η προκαθορισμένη στιγμή.
Αντίστοιχα, και στη νεοελληνική λαϊκή παράδοση εμφανίζονται τρεις Μοίρες, χωρίς συγκεκριμένα ονόματα, οι οποίες επιτελούν παρόμοιο έργο.

Στο λαϊκό κείμενο η μοίρα παρουσιάζεται ως απόλυτη και αμετάβλητη· όλα όσα συμβαίνουν στη ζωή του ανθρώπου είναι προκαθορισμένα και δεν μπορούν να αλλάξουν. Αντίθετα, στο ομηρικό απόσπασμα αναδεικνύεται και η ανθρώπινη ευθύνη. Ο Δίας αποδέχεται ότι η Μοίρα ορίζει ένα βασικό μερίδιο συμφορών, όμως τονίζει ότι οι άνθρωποι, με τις άδικες πράξεις τους, μπορούν να ξεπεράσουν αυτό το μερίδιο και να προκαλέσουν επιπλέον δυστυχία στον εαυτό τους.

Β. ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ – ΕΡΓΑΣΙΕΣ

1. Ποια πρόσωπα πήραν τον λόγο στο συμβούλιο των θεών και για ποιους μίλησαν;

Στο συμβούλιο των θεών μίλησαν ο Δίας και η Αθηνά. Οι δύο θεοί αναφέρθηκαν κυρίως στα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο Οδυσσέας, αλλά παράλληλα έκαναν λόγο και για άλλα πρόσωπα, όπως τον Αίγισθο, τον Ορέστη, την Καλυψώ, τον Ποσειδώνα, τον Τηλέμαχο και τους μνηστήρες.

2. Αν ο Ποσειδώνας παρευρισκόταν στο συμβούλιο των θεών, τι νομίζετε ότι θα υποστήριζε και με ποιο επιχείρημα ο Δίας θα μπορούσε να απορρίψει την ένστασή του;

α. Ο Ποσειδώνας θα αντιδρούσε έντονα στην απόφαση να επιστρέψει ο Οδυσσέας στην πατρίδα του. Θα υποστήριζε ότι δεν πρέπει να του επιτραπεί ο νόστος, επειδή τύφλωσε τον γιο του Πολύφημο και προσέβαλε τον ίδιο τον θεό. Θα τόνιζε ότι η τιμωρία είναι αναγκαία για να διατηρηθεί η ηθική τάξη και ίσως να ζητούσε ακόμη αυστηρότερη ποινή.

β. Ο Δίας, αν και θα αναγνώριζε το δίκαιο του Ποσειδώνα, θα υπογράμμιζε ότι ο Οδυσσέας έχει ήδη υποφέρει αρκετά: βρίσκεται μακριά από την πατρίδα του για χρόνια, βασανίζεται και στο μεταξύ οι μνηστήρες καταστρέφουν το σπίτι και την περιουσία του. Επομένως, θα έκρινε πως δεν χρειάζεται περαιτέρω τιμωρία και ότι ήρθε η ώρα να του επιτραπεί η επιστροφή, ιδιαίτερα επειδή σέβεται τους θεούς και τους τιμά με θυσίες.

3. Προσέξτε τη δήλωση του Δία για την ευθύνη του ανθρώπου σε σχέση με τη μοίρα του και απαντήστε:

α. Οι άνθρωποι της ομηρικής εποχής συνήθιζαν να αποδίδουν τις συμφορές τους στους θεούς. Ο Δίας, όμως, διευκρινίζει ότι, αν και η Μοίρα καθορίζει ένα μέρος της ανθρώπινης δυστυχίας, οι άδικες πράξεις των ανθρώπων αυξάνουν τις συμφορές τους.

β. Το παράδειγμα του Αίγισθου δείχνει ότι ο άνθρωπος έχει ελευθερία επιλογής. Γνώριζε τις συνέπειες των πράξεών του, αλλά επέλεξε συνειδητά να παραβιάσει την ηθική τάξη, αναλαμβάνοντας έτσι πλήρως την ευθύνη.

γ. Η Αθηνά αναφέρεται στην ιδέα της θεϊκής δικαιοσύνης. Υπονοεί ότι, όπως τιμωρήθηκε ο Αίγισθος, έτσι πρέπει να τιμωρηθούν και οι μνηστήρες, ενώ παράλληλα επιδιώκει να ενισχύσει τη συμπάθεια του Δία προς τον Οδυσσέα.

4. Αντιστοίχιση της ιστορίας του Αγαμέμνονα με εκείνη του Οδυσσέα και σχόλιο

Οι αντιστοιχίες δείχνουν ότι υπάρχει ο κίνδυνος να επαναληφθούν παρόμοια γεγονότα και στην οικογένεια του Οδυσσέα. Υπάρχει πιθανότητα η Πηνελόπη να πιεστεί από τους μνηστήρες ή ο Οδυσσέας να απειληθεί κατά την επιστροφή του.
Ωστόσο, η βασική διαφορά είναι ότι η Πηνελόπη παραμένει πιστή και ο Τηλέμαχος έχει πλέον την ηλικία και τη δύναμη να δράσει, κάτι που αφήνει ελπίδες για διαφορετική εξέλιξη.

5. Θεϊκός ανθρωπομορφισμός

Οι θεοί παρουσιάζονται με ανθρώπινα χαρακτηριστικά, καθώς:

ταξιδεύουν και δέχονται προσφορές,
συνεδριάζουν και υπακούν στον αρχηγό τους,
κρίνουν και σχολιάζουν τους ανθρώπους,
θυμώνουν, λυπούνται, ερωτεύονται και εκδικούνται,
βοηθούν όσους αδικούνται και εκτιμούν τους ευσεβείς.

Έτσι, η θεϊκή κοινωνία μοιάζει με την ανθρώπινη κοινωνία της ομηρικής εποχής.

6. Μετατροπή του λόγου της Αθηνάς σε τριτοπρόσωπο

Η Αθηνά είπε ότι θα κατέβει αμέσως στην Ιθάκη για να δώσει θάρρος στον Τηλέμαχο και να τον παρακινήσει να συγκαλέσει συνέλευση των Αχαιών.

Με την τριτοπρόσωπη αφήγηση ο λόγος γίνεται πιο ψυχρός και λιγότερο ζωντανός, ενώ η πρωτοπρόσωπη αφήγηση προσδίδει ένταση, αμεσότητα και θεατρικότητα.

7. Προοικονομία

Ο ποιητής προετοιμάζει τον ακροατή για τις εξελίξεις, προαναγγέλλοντας τον νόστο του Οδυσσέα και την τιμωρία των μνηστήρων. Έτσι, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται στο πώς θα συμβούν τα γεγονότα και όχι στο αν θα συμβούν.

8. Επίθετα

Χαρακτηριστικά επίθετα:

τον θεϊκό Οδυσσέα
τον κοσμοσείστη Ποσειδώνα
τον φημισμένο Αίγισθο

Περιγραφικά επίθετα:

περίβρεχτο νησί
την καλλιπλόκαμη νεράιδα
ψηλές κολόνες

Γ. ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ

Στο πρώτο συμβούλιο των θεών αποφασίστηκε να επιτραπεί η επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη. Για να υλοποιηθεί αυτή η απόφαση, η Αθηνά σχεδίασε δύο ενέργειες: ο Ερμής να μεταφέρει την εντολή στην Καλυψώ ώστε να αφήσει ελεύθερο τον Οδυσσέα και η ίδια να μεταβεί στην Ιθάκη, για να ενθαρρύνει τον Τηλέμαχο να δράσει απέναντι στους μνηστήρες και να αναζητήσει πληροφορίες για τον πατέρα του.

About Post Author

evi

Ονομάζομαι Εύη Πεπέ και είμαι εκπαιδευτικός-φιλόλογος-συγγραφέας. Είμαι πτυχιούχος της «Κλασικής Φιλολογίας» του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) με μεταπτυχιακές σπουδές στις «Επιστήμες της Αγωγής» του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου (ΕΑΠ). Επίσης, διαθέτω σεμιναριακή επιμόρφωση στην «Ειδική Αγωγή» του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου (ΕΑΠ) και στην Εκπαίδευση Ενηλίκων του Ινστιτούτου Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών του Εθνικού Κέντρου Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης. Εργάζομαι στον χώρο της ιδιωτικής εκπαίδευσης (σχολεία & φροντιστήρια) και συνεργάζομαι με τους εκδοτικούς οίκους 24γράμματα (https://24grammata.com/) και Upbility (https://upbility.gr/), ενώ δείγμα της δουλειάς μου έχει αναρτηθεί στους ιστοτόπους: study4exams.gr, lexigram.gr και https://users.sch.gr/ipap/index.htm

pepeevi@hotmail.com

https://ekpaid-evi.gr